نشانههایِ رابطهٔ سمی: رابطهٔ دشوار با رابطهٔ آسیبزا چه فرقی دارد؟
«رابطهٔ سمی» را هر روز می‌شنویم، اما این واژه نه تشخیص است و نه تعریفی دقیق. گاهی برای زوجی به کار می‌رود که فقط مهارتِ گفتوگو ندارند، و گاهی برای رابطه‌ای که در آن یک نفر از دیگری می‌ترسد. این مقاله می‌کوشد میانِ این دو را روشن کند: چه چیزی «دشوار» است، چه چیزی «آسیبزا»، پژوهش دربارهٔ الگویِ کنترل چه می‌گوید، و ایمنی از کجا شروع می‌شود.
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۳ آبان ۱۴۰۵
«رابطهٔ سمی» یعنی چه؟ آیا اصطلاحی علمی است؟
«سمی» واژهای عامیانه است، نه تشخیصِ روان‌پزشکی و نه مقولهٔ تعریف‌شده در پژوهش. دقیقاً به همین دلیل، هم میتواند کمکی باشد و هم گمراه‌کننده: کمک می‌کند حسِ مبهمِ «چیزی درست نیست» اسم پیدا کند، اما اگر به هر ناسازگاری بچسبد، مرزِ میانِ ناراحتی و آسیب را محو می‌کند.
پژوهشگران بهجایِ «سمی» از مفهومهایی دقیق‌تر استفاده میکنند: خشونتِ شریکِ صمیمی (آسیبِ جسمی، جنسی یا روانی از سوی شریکِ عاطفی)، آزارِ روانی، و کنترلِ اجباری. هر کدام ملاک‌هایی دارد که می‌شود دربارهٔ‌شان پژوهش کرد.
در این متن «سمی» را فقط چتری روزمره برای گفتوگو می‌گیریم؛ و پرسشِ اصلی این است که رابطهٔ شما بیشتر در سمتِ «دشوار» است یا در سمتِ «آسیبزا».
رابطهٔ دشوار چه شکلی دارد؟
رابطهٔ دشوار، رابطه‌ای است که در آن تعارض، سوءتفاهم، بی‌صبری یا ناهمخوانیِ سلیقه و ارزش‌ها زیاد است، ولی دو نفر هنوز آزادند. هر دو میتوانند نظر بدهند، «نه» بگویند، دوستانشان را ببینند و بدونِ ترس از تلافی ناراحتی‌شان را بیان کنند.
در چنین رابطه‌ای هم ممکن است فریاد، قهر و حرفِ ناروا پیش بیاید. تفاوت در این است که الگو یک‌طرفه و فراگیر نیست و ترس حاکم نیست. غالباً بعد از دعوا ترمیمی هم هست، هرچند ناقص: عذرخواهی، فکرکردن، تلاش. در این حالت، تقویتِ مهارت‌ها (گفتوگو، تنظیمِ هیجان، ترمیم) و گاهی زوج‌درمانی معمولاً معنا دارد.
برای نگاهی دقیق‌تر به ملاک‌هایِ «جهتِ الگو» و «کوچک‌شدنِ دنیا»، مقالهٔ «رابطهٔ سخت یا رابطهٔ سمی؟» در همین سایت را ببینید. اینجا زاویهٔ ما متفاوت است: وقتی از دشواری عبور می‌کنیم، به چه می‌رسیم و پژوهش دربارهٔ آن چه می‌گوید.
کنترلِ اجباری و آزارِ روانی چیست؟
اِوان استارک «کنترلِ اجباری» را الگویی گسترده‌تر از چند حادثهٔ جدا دانست و استدلال کرد که تمرکز بر خشونتِ جسمی الگویِ گسترده‌تری از انقیاد را پنهان می‌کند (Stark, 2007). در این دیدگاه، که بر تجربهٔ زنان در رابطه با مردان استوار است، مسئله فقط «یک دعوای بد» نیست؛ نظامی است که آزادیِ فرد را کم‌کم تنگ می‌کند.
همبرگر و همکاران در مرورِ خود نشان دادند کنترلِ اجباری در پژوهش‌ها ناهمسان تعریف و سنجیده شده است (Hamberger et al., 2017). پس این مفهوم هنوز مرزِ قطعی ندارد.
کوکر و همکاران در دادهٔ یک پیمایشِ آمریکایی دیدند سوءاستفاده از قدرت و کنترل با پیامدهایِ سلامت قوی‌تر از آزارِ کلامیِ تنها همراه بود (Coker et al., 2002). این یافته از یک کشور است و باید با احتیاط به جامعه‌هایِ دیگر، از جمله ایران، تعمیم داده شود.
نشانههایِ هشداردهندهٔ رابطهٔ آسیبزا کدام‌اند؟
این فهرست تشخیص نیست؛ الگوی «چند نشانه، تکرارشونده و یک‌جهته» مهم است، نه یک نشانهٔ تنها:
• ترس: از واکنش، از تلافی یا از «خراب‌شدنِ حال» طرفِ مقابل، پیش از آنکه حرفی بزنید یا کاری بکنید.
• کنترل: نظارت بر رفت‌وآمد، پیام‌ها، پول، لباس یا دوستان، و «اجازه‌گرفتن» برایِ کارهایِ عادی.
• انزوا: رابطه با خانواده و دوستان کم‌کم کم‌رنگ می‌شود، معمولاً بدونِ دستورِ مستقیم و با دلخوری و سردی.
• تحقیر و تهدید: تمسخرِ مداوم، تهدید به رها‌کردن، آبروریزی یا آسیب، و رفتارِ خوب و بدِ غیرقابلِ‌پیش‌بینی.
• شک به ادراکِ خود: پس از هر ناراحتی، می‌شنوید «اشتباه می‌کنی» یا «داری بزرگش می‌کنی»، تا جایی که به حافظه‌تان اطمینان ندارید (مقالهٔ گس‌لایتینگ را ببینید).
• کوچک‌شدنِ زندگی: برای اینکه دعوا نشود، کم‌کم از کارها، آدم‌ها و علاقه‌هایتان کنار می‌کشید.
اگر چند مورد از این‌ها را در خود می‌بینید، به معنایِ «حتماً آزار» نیست، ولی دلیلی کافی است تا با یک متخصص گفتوگو کنید.
این الگوها با سلامتِ روان چه رابطه‌ای دارند؟
مرورِ سیستماتیکِ دوکِدال و همکاران (۱۹۴ پژوهش، که ۱۴۹ مورد در فراتحلیل آمد) نشان داد خشونتِ روانیِ شریک با نشانههایِ استرس پس از سانحه، افسردگی و اضطراب پیوند دارد و این پیوند برای استرس پس از سانحه از همه قوی‌تر بود؛ نویسندگان به محدودیت‌هایِ روش‌شناختیِ پژوهش‌ها اشاره کردند (Dokkedahl et al., 2022). این داده‌ها همبستگیاند و ثابت نمیکنند هر مورد چه مسیری داشته است.
فراتحلیلِ لومان و همکاران (۴۵ پژوهش) نیز کنترلِ اجباری را به‌طور متوسط با استرس پس از سانحه و افسردگی مرتبط یافت (Lohmann et al., 2024).
معنایِ عملی: «کتک نمیزند، پس مسئله‌ای نیست» دلیلِ محکمی نیست. آسیب میتواند بی‌خشونتِ جسمی هم رخ بدهد و تأثیرش را باید جدی گرفت.
این مسئله چقدر شایع است؟
برآوردهای جهانی برایِ خشونتِ جسمی یا جنسی نشان می‌دهد حدود ۲۷ درصدِ زنانِ ۱۵ تا ۴۹ ساله که تا به حال شریک داشته‌اند، از ۱۵سالگی دست‌کم یک بار آن را تجربه کرده‌اند، و حدود ۱۳ درصد در دوازده ماهِ پیش از ۲۰۱۸ (Sardinha et al., 2022). این عددها فقط خشونتِ جسمی و جنسی را می‌شمارند؛ آزارِ روانی و کنترل، که پنهان‌ترند، در آن نیست.
منظور از ذکرِ این آمار برچسب‌زدن نیست؛ این است که اگر چنین تجربه‌ای دارید، تنها نیستید و مشکلِ شما «شخصیِ» شما نیست.
چرا رفتن از رابطهٔ آسیبزا دشوار است؟
پرسشِ «چرا نمیروی؟» معمولاً ناعادلانه است، چون نادیده می‌گیرد که رفتن هزینه دارد و گاهی خطرناک است. هیچ‌کس در این رابطه‌ها «مقصر ماندن» نیست.
فراترکیبِ کیفیِ هالی و همکاران (۴۷ مقاله) دربارهٔ زنانِ سیاه‌پوست، آسیایی، اقلیتِ قومی و مهاجر نشان می‌دهد موانع میتوانند از قوانینِ مهاجرت، هنجارهایِ فرهنگی، تبعیض و ضعفِ خدمات تقویت شوند (Hulley et al., 2023). این مرور دربارهٔ گروهی مشخص است، ولی نشان می‌دهد موانع فقط روانشناختی نیستند.
از زاویهٔ روانشناختی هم، ترس، وابستگیِ مالی، نگرانی برایِ فرزندان، تغییرِ قضاوت به‌دلیلِ شک‌های تکرارشده، و دلبستگیِ برخاسته از چرخهٔ آزار و مهر، میتوانند نقش داشته باشند (مقالهٔ «پیوندِ آسیبی» این بحث را باز می‌کند). این بند توضیحِ بالینی و عمومی است، نه حکمِ پژوهشی دربارهٔ هر فرد.
برنامهٔ ایمنی چه پایه‌هایی دارد؟
نکته‌هایِ زیر توصیهٔ عملیِ عمومی‌اند، نه یافتهٔ پژوهشی، و جایگزینِ برنامهٔ ایمنیِ فردی با متخصص نیستند:
• با یک نفرِ قابلِ‌اعتماد (دوست، خویشاوند، درمانگر) دربارهٔ نگرانی‌تان حرف بزنید.
• بدانید در شرایطِ اضطراری با چه کسی و چه شماره‌ای تماس می‌گیرید.
• اگر ممکن است دستگاهِ شما زیرِ نظر باشد، جست‌وجو و گفتوگو را روی دستگاه یا مکانِ امن‌تری انجام دهید.
• تصمیم‌های بزرگ، مثل رفتن، تقابل یا اطلاع‌دادن به طرفِ مقابل، را بدونِ مشورت با متخصص و برنامه انجام ندهید؛ چون در برخی شرایط خطر میتواند در همان دوره بالا برود.
این مقاله نمی‌گوید بمانید یا بروید؛ تصمیم با خود شماست. توصیه این است که آن را با متخصص و با اولویتِ ایمنی بسنجید.
اگر در خطرِ فوری هستید، با اورژانسِ اجتماعی ۱۲۳ یا پلیس ۱۱۰ تماس بگیرید؛ برایِ نیازِ پزشکی، اورژانس ۱۱۵.
چه زمانی باید کمک حرفه‌ای گرفت؟
اگر از طرفِ مقابل می‌ترسید، اگر کنترل و تحقیر تکرار می‌شود، اگر به ادراکِ خود شک کرده‌اید، یا اگر خواب، خلق و تمرکزتان به‌دلیلِ رابطه افت کرده است، با روان‌شناس یا مشاورِ آشنا با خشونتِ شریک گفتوگو کنید. اگر مطمئن نیستید، همین نامطمئن‌بودن دلیلِ کافی است.
در رابطه‌های دشوارِ بدونِ ترس، زوج‌درمانی ممکن است مفید باشد؛ اما اگر ترس و کنترل در کار است، مشاورهٔ فردی و ارزیابیِ ایمنی معمولاً باید اول بیاید.
این متن آموزشی است و جایگزینِ ارزیابی و درمانِ حضوری نیست.
منابع
- Coker, A. L., Davis, K. E., Arias, I., Desai, S., Sanderson, M., Brandt, H. M., & Smith, P. H. (2002). Physical and mental health effects of intimate partner violence for men and women. American Journal of Preventive Medicine, 23(4), 260–268. https://doi.org/10.1016/S0749-3797(02)00514-7
- Dokkedahl, S. B., Kirubakaran, R., Bech-Hansen, D., Kristensen, T. R., & Elklit, A. (2022). The psychological subtype of intimate partner violence and its effect on mental health: A systematic review with meta-analyses. Systematic Reviews, 11, Article 163. https://doi.org/10.1186/s13643-022-02025-z
- Hamberger, L. K., Larsen, S. E., & Lehrner, A. (2017). Coercive control in intimate partner violence. Aggression and Violent Behavior, 37, 1–11.
- Hulley, J., Bailey, L., Kirkman, G., Gibbs, G. R., Gomersall, T., Latif, A., & Jones, A. (2023). Intimate partner violence and barriers to help-seeking among Black, Asian, minority ethnic and immigrant women: A qualitative metasynthesis of global research. Trauma, Violence, & Abuse, 24(2), 1001–1015. https://doi.org/10.1177/15248380211050590
- Lohmann, S., Cowlishaw, S., Ney, L., O’Donnell, M., & Felmingham, K. (2024). The trauma and mental health impacts of coercive control: A systematic review and meta-analysis. Trauma, Violence, & Abuse, 25(1), 630–647. https://doi.org/10.1177/15248380231162972
- Sardinha, L., Maheu-Giroux, M., Stöckl, H., Meyer, S. R., & García-Moreno, C. (2022). Global, regional, and national prevalence estimates of physical or sexual, or both, intimate partner violence against women in 2018. The Lancet, 399(10327), 803–813. https://doi.org/10.1016/S0140-6736(21)02664-7
- Stark, E. (2007). Coercive control: How men entrap women in personal life. Oxford University Press.
پرسش‌هایِ کوتاه
آیا «رابطهٔ سمی» یک تشخیصِ روانشناختی است؟
نه، «سمی» واژهای عامیانه است و در راهنماهایِ تشخیصی تعریف نشده است. پژوهشگران بهجایِ آن از مفهومهایی مثل خشونتِ شریکِ صمیمی، آزارِ روانی و کنترلِ اجباری استفاده میکنند. این واژه فقط برایِ شروعِ گفتوگو مفید است و جایِ ارزیابیِ تخصصی را نمیگیرد.
فرقِ رابطهٔ دشوار با رابطهٔ آسیبزا چیست؟
در رابطهٔ دشوار تعارض هست، اما هر دو نفر آزادند و ترسِ حاکم نیست و ترمیم، هرچند ناقص، رخ می‌دهد. در رابطهٔ آسیبزا الگوی یک‌جهته و تکرارشونده‌ای از ترس، کنترل، تحقیر یا انزوا وجود دارد و زندگیِ یک نفر کم‌کم کوچک می‌شود. ارزیابیِ دقیق نیازمندِ گفتوگو با متخصص است.
اگر شریکم کتک نمیزند، باز هم ممکن است رابطه آسیبزا باشد؟
بله. آزارِ روانی و کنترلِ اجباری میتوانند بدونِ خشونتِ جسمی رخ دهند و پژوهشهایی که در این مقاله آمده، آنها را با نشانههایِ استرس پس از سانحه و افسردگی مرتبط یافتهاند. این یافتهها همبستگیاند، نه حکمی دربارهٔ هر فرد، اما نشان میدهند نبودِ کتک دلیلِ کافی برایِ بیخطربودن نیست.
چرا افرادی که در رابطهٔ آسیبزا هستند، آن را ترک نمیکنند؟
دلیلها متعدد و مشروعاند: ترس از تلافی، وابستگیِ مالی، نگرانی برایِ فرزندان، فشارهایِ فرهنگی و حقوقی، شک به قضاوتِ خود و دلبستگیِ برخاسته از چرخهٔ آزار و مهر. پرسیدنِ «چرا نمیروی؟» معمولاً ناعادلانه است. کمکگرفتن از متخصص میتواند تصمیم را روشنتر و ایمنتر کند.
در ایران در خطرِ فوری با چه شماره‌ای تماس بگیرم؟
در خطرِ فوری با اورژانسِ اجتماعی ۱۲۳ یا پلیس ۱۱۰ تماس بگیرید و برایِ نیازِ پزشکی با اورژانس ۱۱۵. اگر ممکن است دستگاهتان زیرِ نظر باشد، از دستگاه یا مکانِ امن‌تری استفاده کنید. دربارهٔ تصمیم‌های بزرگ هم بهتر است با یک متخصص مشورت و برنامه‌ریزی کنید.
دوره‌ای مرتبط در گُدار
دورهٔ خروج از رابطه‌ی سمی
برایِ کسی که در رابطه‌ای است که تحقیر، کنترل یا بی‌ثبات‌سازی در آن تکرار می‌شود — و دیگر مطمئن نیست برداشتِ خودش درست است یا نه.
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
- رابطهٔ سخت یا رابطهٔ سمی؟ تفاوتی که همه‌چیز را عوض می‌کند
- همسرِ کنترل‌گر: نشانه‌ها، روان‌شناسیِ پشتِ آن و مرزِ آزارِ روانی
- پیوندِ آسیبی: چرا رهاشدن از رابطه‌ی سمی این‌قدر سخت است
- گس‌لایتینگ در رابطه
- جلسهٔ ۱ بستهٔ راهِ خروج — رابطه‌ی سمی چیست و چه نیست
- جلسهٔ ۵ بستهٔ راهِ خروج — برنامه‌ی ایمنی، پیش از هر تصمیم
تازه‌ترین مقاله‌ها
- حسادت یا رشک؟ فرقِ jealousy و envy و حسِ ناخوشایند به موفقیتِ دیگران
- کمال‌گراییِ سالم و ناسالم: استانداردهایِ بالا کِی فلج‌کننده می‌شود؟
- وقتی همسرم قهر می‌کند چه کنم، و وقتی خودم ساکت می‌شوم؟ جمله‌هایِ مکث و بازگشت
- عدم‌قطعیتِ اقتصادی: چرا تورم و بی‌ثباتی ذهن را در نگرانی نگه می‌دارد؟
- عشق یا وابستگیِ عاطفی؟ چطور فرقش را بفهمیم