همسرِ کنترلگر: نشانه‌ها، روان‌شناسیِ پشتِ آن و مرزِ آزارِ روانی
بسیاری از رابطه‌هایِ کنترلگر با محبت شروع می‌شوند: «چون نگرانتم»، «چون دوستت دارم». کم‌کم نگرانی به اجازه‌گرفتن، بازرسی و محدودیت تبدیل میشود. این مقاله کمک می‌کند تفاوتِ علاقه با کنترل را تشخیص دهید و بدانید کِی باید جدی‌تر نگران بود.
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۲۴ مهر ۱۴۰۵
نگرانی یا کنترل؟
نگرانیِ سالم می‌پرسد و می‌پذیرد: «دیروقت بود، نگران شدم، همه‌چیز خوب است؟» و اگر جواب «بله» بود، تمام میشود. کنترل، دستور و مجازات دارد: «نباید می‌رفتی»، «چرا جواب ندادی؟»، و اگر پاسخ ندهید، خشم یا قهر.
یک راهنمایِ ساده: پس از «نه»، چه میشود؟ در رابطهیِ سالم «نه» گفتن ممکن است ناراحت کند ولی رابطه را تهدید نمی‌کند. در رابطهیِ کنترلگر، «نه» با پیامدِ تنبیهی همراه است.
نشانه‌هایِ رایج
بازرسیِ گوشی، پیام‌ها و حساب‌هایِ شما. دخالت در پوشش، دوستی‌ها و رفت‌وآمدها. اجازه‌گرفتن برایِ کارهایِ ساده. کنترلِ پول و دسترسیِ شما به آن. حسادتِ دائمی که با «دلیل» توجیه میشود. تلاش برایِ دورکردنِ شما از خانواده و دوستان.
این رفتارها همیشه با خشونتِ آشکار همراه نیستند و گاهی با مهربانی و «مراقبت» پوشانده می‌شوند، به همین دلیل تشخیصشان سخت است. یکی از شاخص‌ها: آیا دنیای شما کوچک‌تر شده است؟
از کجا می‌آید؟
ریشه‌هایِ کنترلگری متنوع است: ترسِ شدید از رهاشدن و دلبستگیِ ناایمن، تجربه‌یِ خیانت یا آسیب در گذشته، الگوهایِ خانوادگی که کنترل را «نشانه‌یِ علاقه» نشان داده‌اند، یا باورهایِ نقشِ جنسیتی. گاهی هم عزتِ نفسِ شکننده است که با کنترلِ دیگری آرام میشود.
فهمیدنِ ریشه به معنایِ تحمل نیست. ممکن است کنترلگر از ترس باشد و باز هم برایِ شما آسیب‌زا. هر دو را میشود با هم گفت: «می‌فهمم نگران هستی، و این رفتار را نمی‌پذیرم.»
کنترلِ قهری: وقتی از دعواهایِ معمولی فراتر می‌رود
استارک (۲۰۰۷) مفهومِ «کنترلِ قهری» را مطرح کرد: الگویی از نظارت، محدودیت، تحقیر و ارعاب که آزادیِ فرد را به‌تدریج می‌گیرد، حتی بدونِ ضربه. جانسون (۲۰۰۸) هم نشان داد نوعِ کنترل‌محور از خشونتِ موقعیتیِ ناشی از دعوا متفاوت است و پیامدهایِ جدی‌تری دارد.
اگر می‌ترسید، یا پس از هر مخالفت منتظرِ تنبیه هستید، یا نمی‌توانید بدونِ اجازه تصمیم بگیرید، این در حدِ اختلافِ سلیقه نیست. با فردی مورداعتماد یا متخصص صحبت کنید. در خطرِ فوری با اورژانسِ اجتماعی ۱۲۳ تماس بگیرید.
چه کار میشود کرد؟
اگر کنترل در حدِ رفتارهایِ قابلِ گفتوگوست: مشخص و آرام بگویید کدام رفتار را نمی‌پذیرید و چه می‌خواهید («گوشیِ من را بازرسی نکن؛ اگر نگرانی بگو.») نتیجه را ببینید: آیا عوض میشود؟ اگر طرف حاضر است، زوجدرمانی میتواند کمک کند، به شرطِ آنکه ایمنی تضمین باشد.
اگر ترس یا تهدید هست، زوجدرمانی معمولاً مناسب نیست؛ ابتدا باید ایمنیِ شما تأمین شود. مشاورِ فردی میتواند به شما در شفاف‌شدنِ وضعیت و برنامه‌ریزی کمک کند. به دوستان و خانواده‌تان وصل بمانید؛ ایزوله‌شدن، کنترل را آسان‌تر می‌کند.
وقتی خودتان کنترلگر هستید
ممکن است در این مقاله خودتان را در طرفِ دیگر ببینید. این اتفاقِ ارزشمندی است. بپرسید: «اگر او «نه» بگوید، چه حسی می‌کنم؟ ترس؟ خشم؟» و «اگر نتوانم کنترل کنم، چه اتفاقی می‌افتد؟» پاسخ معمولاً ترسی در لایه‌یِ زیرین است: ترسِ رهاشدن، خیانت یا بی‌اهمیت‌شدن.
کنترل ترس را کم نمی‌کند، فقط نیاز به کنترل را بیشتر می‌کند. جایگزینِ آن بیان‌کردنِ مستقیمِ نیاز است: «وقتی دیر می‌آیی نگران می‌شوم؛ دوست دارم خبر بدهی.» و پذیرفتنِ اینکه او حق دارد انتخاب کند. اگر الگو قدیمی است یا خشم و رفتارِ آسیب‌زا همراهش است، کمک گرفتن از درمانگر نشانه‌یِ مسئولیت‌پذیری است، نه ضعف.
جمع‌بندی
کنترل با نگرانی فرق دارد: نگرانی می‌پرسد و می‌پذیرد، کنترل دستور می‌دهد و تنبیه می‌کند. نشانه‌ها شاملِ بازرسی، محدودیت، حسادتِ افراطی و دورکردن از اطرافیان است و اغلب با «علاقه» توجیه میشود.
اگر کنترل قابلِ گفتوگوست، مرزِ مشخص بگذارید و تغییر را ببینید. اگر ترس، تهدید یا ایزوله‌شدن هست، ایمنی در اولویت است و زوجدرمانی معمولاً مناسب نیست. با فردی مورداعتماد یا متخصص صحبت کنید.
چک‌لیستِ پرسش‌هایِ ساده
با خودتان صادق باشید: آیا از واکنشِ او پیش از انجامِ کاری می‌ترسید؟ آیا برایِ دیدنِ دوستان باید توضیح دهید یا توجیه کنید؟ آیا او به پول، گوشی یا رفت‌وآمدتان دسترسی یا کنترلی دارد که شما ندارید؟ آیا بعد از مخالفت، با قهر، تحقیر یا تهدید روبه‌رو می‌شوید؟
پاسخِ «بله» به چند مورد به معنایِ حکمِ قطعی نیست، اما نشانه‌ای است که باید جدی بگیرید. نتیجه‌ی این پرسش‌ها را با یک دوستِ قابل‌اعتماد یا مشاور در میان بگذارید، چون دیدِ بیرونی کمک می‌کند در رابطه‌ای که «عادی» شده، واقعیت را ببینید. اگر خطرِ فوری هست، اولویت با ایمنی است.
منابع
- Stark, E. (2007). Coercive Control: How Men Entrap Women in Personal Life. Oxford University Press.
- Johnson, M. P. (2008). A Typology of Domestic Violence: Intimate Terrorism, Violent Resistance, and Situational Couple Violence. Northeastern University Press.
پرسش‌هایِ کوتاه
چککردنِ گوشی توسطِ همسر کنترلگری حساب میشود؟
اگر بدونِ رضایتِ شما و بهصورتِ مداوم انجام شود و عدمِ پذیرش پیامدِ منفی (خشم، قهر، تهدید) داشته باشد، بله. توافقِ شفافِ دو طرف دربارهٔ شفافیت چیز دیگری است. آنچه مهم است رضایت، دوطرفهبودن و امکانِ «نه» گفتن است.
کنترلگری چه زمانی تبدیل به آزارِ روانی میشود؟
وقتی الگویِ پایداری از ارعاب، تحقیر، ایزولهکردن و محدودکردنِ آزادی ایجاد شود و فرد از ترسِ پیامد، تصمیمهایش را عوض کند. چنین الگویی «کنترلِ قهری» نامیده میشود، حتی اگر ضربهای در کار نباشد. در این وضع با فردی مورداعتماد یا متخصص صحبت کنید.
آیا زوجدرمانی برایِ رابطهیِ کنترلگر مناسب است؟
اگر کنترل در حدِ رفتارهایِ قابلِ گفتوگوست و ترسی در کار نیست، زوجدرمانی میتواند مؤثر باشد. اما اگر یکی از دو نفر از دیگری میترسد، معمولاً ابتدا باید ایمنی تأمین شود و جلساتِ فردی مناسبتر است، چون گفتنِ صادقانه در حضورِ طرفِ مقابل ممکن است خطرناک باشد.
دوره‌ای مرتبط در گُدار
دورهٔ خروج از رابطه‌ی سمی
برایِ کسی که در رابطه‌ای است که تحقیر، کنترل یا بی‌ثبات‌سازی در آن تکرار میشود — و دیگر مطمئن نیست برداشتِ خودش درست است یا نه.
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
تازه‌ترین مقاله‌ها
- عشقِ یک‌طرفه: چرا این‌قدر درد دارد و چطور میشود از آن گذشت؟
- استرس چیست و چگونه مدیریتش کنیم؟ از استرسِ مفید تا استرسِ مزمن
- قهر و سکوت در رابطه: چرا ساکت می‌شویم، چه اثری دارد و چه کنیم؟
- چه زمانی باید به روان‌شناس مراجعه کرد؟ نشانه‌ها و راهِ شروع
- مشاوره و رواندرمانیِ آنلاین: آیا مؤثر است و با حضوری چه فرقی دارد؟