حسادت یا رشک؟ فرقِ jealousy و envy و حسِ ناخوشایند به موفقیتِ دیگران

فرقِ حسادت و رشک چیست؟ jealousy و envy یکی هستند؟

در گفت‌وگویِ روزمره هر دو را «حسادت» می‌نامیم، ولی در روان‌شناسی دو تجربهٔ جدا هستند. envy (رشک) وقتی پیش می‌آید که دیگری چیزی دارد که شما ندارید: موفقیت، ظاهر، رابطه، پول. jealousy (حسادتِ رابطه‌ای) وقتی پیش می‌آید که چیزی دارید و می‌ترسید آن را به‌دستِ رقیبی از دست بدهید. در تمایزِ مفهومیِ رایج، اولی بیشتر دو نفره است (من و آن‌که دارد) و دومی سه‌نفره (من، کسی که دوستش دارم و رقیب).

پاروت و اسمیت در دو آزمایش نشان دادند محتوای تجربهٔ این دو هیجان متفاوت است: رشک با احساسِ کهتری، اشتیاق، دلخوری و ناپسندیِ خودِ این هیجان همراه بود و حسادتِ رابطه‌ای با ترسِ از دست‌دادن، بی‌اعتمادی، اضطراب و خشم ⁦(Parrott & Smith, 1993)⁩.

البته در زندگیِ واقعی این دو گاهی در هم می‌روند؛ مثلاً وقتی همسرتان به همکارش توجه نشان می‌دهد، هم ترسِ از دست‌دادن هست و هم حسِ «او از من چیزی بیشتر دارد». این مقاله بیشتر دربارهٔ رشک است. برایِ حسادت در رابطه می‌توانید مقالهٔ «حسادت در رابطه» را ببینید.

رشک دقیقاً چه حسی است و چرا این‌قدر دردناک است؟

اسمیت و کیم در مرورِ پژوهش‌هایِ رشک، آن را هیجانی ناخوشایند و اغلب دردناک توصیف کردند که با احساسِ کهتری، خصومت و دلخوری همراه است و وقتی پیش می‌آید که به ویژگیِ مطلوبی در دیگری پی می‌بریم که خودمان نداریم ⁦(Smith & Kim, 2007)⁩. به‌نظر می‌رسد رشک بیشتر به حوزه‌هایی می‌رود که برایِ ما مهم‌اند؛ به کسی که در حوزه‌ای بی‌ربط به ما موفق است معمولاً کمتر رشک می‌بریم.

برخلاف تصور، رشک نشانهٔ بدجنسی نیست. هیجانی است که ذهن برایِ نشان‌دادنِ «فاصله‌ای که برایم مهم است» تولید می‌کند. سختیِ آن بیشتر از این است که با شرم هم همراه می‌شود: رشک را از خودمان هم پنهان می‌کنیم، و حسی که پنهان بماند، بررسی نمی‌شود.

رشکِ خوش‌خیم و رشکِ بدخیم چه فرقی دارند؟

وان‌دِ ون و همکاران در سه پژوهش (هلند، آمریکا و اسپانیا) نشان دادند دو الگوی متمایز وجود دارد: رشکِ خوش‌خیم که به سمتِ بهتر‌شدنِ خود می‌رود و رشکِ بدخیم که به سمتِ پایین‌کشیدنِ آن دیگری می‌رود ⁦(van de Ven et al., 2009)⁩. به‌زبانِ ساده، یکی می‌گوید «من هم می‌خواهم»، دیگری می‌گوید «کاش او نداشت».

در چهار پژوهشِ بعدی، فقط رشکِ خوش‌خیم (نه تحسین و نه رشکِ بدخیم) با انگیزهٔ بیشتر برایِ درس‌خواندن و با عملکردِ بهترِ آزمایشگاهی همراه بود؛ و این اثر وقتی دیده شد که بهبودِ خود دست‌یافتنی به‌نظر می‌رسید ⁦(van de Ven et al., 2011)⁩. یعنی رشک به‌خودیِ‌خود موتورِ پیشرفت نیست: وقتی هدف دست‌نیافتنی دیده شود، همان مقایسه بیشتر به تحسین می‌انجامد، بدونِ انگیزهٔ اضافه.

یک احتیاط: این نتایج از چند پژوهشِ آزمایشی و پرسشنامه‌ای می‌آیند و باید در نمونه‌ها و فرهنگ‌هایِ دیگر هم بررسی شوند. نشان می‌دهند رشک می‌تواند دو مسیر داشته باشد، نه اینکه هر کس با رشک به‌طورِ خودکار پیشرفت می‌کند.

شبکه‌هایِ اجتماعی رشک را بیشتر می‌کنند؟ پژوهش چه می‌گوید؟

مرورِ وردوین و همکاران نشان می‌دهد در شبکه‌هایِ اجتماعی مقایسه‌هایِ رو‌به‌بالا رایج است و معمولاً با اثرِ منفی بر بهزیستی همراه است، هرچند گاهی اثرِ مثبت هم دیده می‌شود؛ استفادهٔ منفعل (فقط تماشا) با مقایسهٔ بیشتر همراه بود ⁦(Verduyn et al., 2020)⁩.

اپل و همکاران در یک مرور، رشک را مسیری ممکن دانستند که از طریقِ آن استفاده از فیس‌بوک بر بهزیستی و افسردگی اثر می‌گذارد ⁦(Appel et al., 2016)⁩. این یک چارچوبِ مروری است، نه اثباتِ علّی.

و بزرگیِ ماجرا را صادقانه ببینیم: در یک فراتحلیل، زمانِ صرف‌شده و شدتِ استفاده از شبکه‌هایِ اجتماعی فقط ارتباطِ ضعیفی با نشانه‌هایِ افسردگی داشت (r حدود ۰٫۱۱ و ۰٫۰۹) و استفادهٔ مسئله‌ساز ارتباطِ متوسط‌تری نشان داد (r حدود ۰٫۲۹) ⁦(Cunningham et al., 2021)⁩. این داده‌ها همبستگی‌اند. یعنی صرفِ اسکرول‌کردن برایِ بیشترِ آدم‌ها فاجعه نیست؛ اما برایِ کسانی که از قبل به مقایسه حساس‌اند، همین مقدار هم می‌تواند سنگین باشد. جزئیات را در «چرا مقایسه با فیدِ دیگران حالمان را بد می‌کند» ببینید.

رشک را چطور به اطلاعات تبدیل کنیم؟

هیچ‌کدام از قدم‌هایِ زیر نتیجهٔ یک پژوهشِ مشخص نیست؛ توصیه‌هایِ عملی‌اند که با چارچوبِ رشکِ خوش‌خیم و بدخیم سازگارند و می‌توانید آزمایش‌شان کنید.

۱. اسمش را بگذارید. «الان رشک می‌برم» جمله‌ای بی‌خطر است. نام‌گذاری شرم را کم می‌کند و جا برایِ بررسی باز می‌کند.

۲. بپرسید دقیقاً به چه رشک می‌برم؟ نه «به او»، بلکه به یک چیزِ مشخص: آزادیِ زمان؟ دیده‌شدن؟ امنیتِ مالی؟ احساسِ پیشرفت؟ معمولاً یک نیازِ مشخص پشتِ حس است.

۳. این را ارزشِ خودم می‌دانم یا ارزشِ دیگران؟ گاهی رشک به چیزی می‌رود که اصلاً نمی‌خواهیم، فقط جامعه می‌گوید باید بخواهیم. آن رشک را می‌شود رها کرد.

۴. یک قدمِ کوچک و ممکن تعیین کنید. اگر چیزی واقعاً خواستنی است، کوچک‌ترین قدمِ این هفته چیست؟ (طبقِ پژوهشِ بالا، دست‌یافتنی‌دیدنِ هدف همان چیزی است که رشک را به سمتِ خوش‌خیم می‌برد.)

۵. اگر تلخی غالب است، فاصله بگیرید. اگر هر بار با دیدنِ یک نفر فقط خشم و تحقیر می‌آید، نه یادگیری، آن حساب را بی‌صدا کنید یا مدتی نبینید. این مراقبت است، نه ضعف.

چرا بعضی از ما بیشتر رشک می‌بریم؟ رابطهٔ رشک با عزتِ‌نفس و افسردگی

اسمیت و همکاران مقیاسی برایِ «رشکِ شخصیتی» (تمایلِ پایدار به رشک‌بردن) ساختند. و نشان دادند این مقیاس رشک را فراتر از نورزگرایی، عزتِ‌نفس، خصومتِ بدبینانه و پاسخ‌دهیِ مطلوبِ اجتماعی پیش‌بینی می‌کند، یعنی رشک فقط بازتابِ عزتِ‌نفسِ پایین نیست ⁦(Smith et al., 1999)⁩. با این حال رشک و عزتِ‌نفسِ پایین می‌توانند به هم مربوط باشند و رابطه را نمی‌توان علّی خواند: ممکن است عزتِ‌نفسِ پایین رشک را بیشتر کند، رشکِ مداوم عزتِ‌نفس را بسایید، یا هر دو از عاملی سوم بیایند.

عملاً این یعنی: اگر رشک گاه‌گاهی است و بعد می‌گذرد، بخشی از زندگیِ هیجانی است. اگر تقریباً هر مقایسه‌ای شما را به «من کم‌ام» می‌رساند، سؤالِ اصلی دیگر «چرا او؟» نیست، «چرا حسِ ارزشِ من این‌قدر به نتیجهٔ مقایسه وابسته است؟» است. ریشه‌های این وابستگی را در مقالهٔ «ارزشِ خود در برابر دستاورد» بخوانید.

چه زمانی باید برایِ رشک و مقایسه کمک حرفه‌ای گرفت؟

• رشک و مقایسه بخشِ بزرگی از روزتان را می‌گیرند و بر خواب، کار یا رابطه اثر گذاشته‌اند.

• به‌طورِ مداوم احساسِ بی‌ارزشی، شرم یا بی‌امیدی دارید و رشک فقط یکی از نشانه‌هاست.

• خلقِ پایین، بی‌لذتی و خستگی بیش از دو هفته ادامه دارد (نگاه کنید به «افسردگی یا فقط یک روزِ بد؟»).

• تلخی و دشمنی نسبت به کسی دارید که می‌ترسید به رفتار تبدیل شود.

• فکرِ آسیب‌زدن به خود پیدا کرده‌اید: همان روز با روان‌شناس یا پزشک صحبت کنید؛ در ایران اورژانسِ اجتماعی ۱۲۳ و اورژانس ۱۱۵ در دسترس است.

در درمان معمولاً هم به الگوهایِ مقایسه کار می‌شود و هم به پایه‌هایِ عزتِ‌نفس؛ یعنی هم «این حس چه می‌گوید؟» و هم «چرا این‌قدر سنگین می‌شود؟».

این متن آموزشی است و جایگزینِ ارزیابی و درمانِ تخصصی نیست.

منابع

1. Appel, H., Gerlach, A. L., & Crusius, J. (2016). The interplay between Facebook use, social comparison, envy, and depression. Current Opinion in Psychology, 9, 44–49.
2. Cunningham, S., Hudson, C. C., & Harkness, K. (2021). Social media and depression symptoms: A meta-analysis. Research on Child and Adolescent Psychopathology, 49, 241–253.
3. Parrott, W. G., & Smith, R. H. (1993). Distinguishing the experiences of envy and jealousy. Journal of Personality and Social Psychology, 64(6), 906–920.
4. Smith, R. H., & Kim, S. H. (2007). Comprehending envy. Psychological Bulletin, 133(1), 46–64.
5. Smith, R. H., Parrott, W. G., Diener, E. F., Hoyle, R. H., & Kim, S. H. (1999). Dispositional envy. Personality and Social Psychology Bulletin, 25(8), 1007–1020.
6. van de Ven, N., Zeelenberg, M., & Pieters, R. (2009). Leveling up and down: The experiences of benign and malicious envy. Emotion, 9(3), 419–429.
7. van de Ven, N., Zeelenberg, M., & Pieters, R. (2011). Why envy outperforms admiration. Personality and Social Psychology Bulletin, 37(6), 784–795.
8. Verduyn, P., Gugushvili, N., Massar, K., Täht, K., & Kross, E. (2020). Social comparison on social networking sites. Current Opinion in Psychology, 36, 32–37.

پرسش‌هایِ کوتاه

دوره‌ای مرتبط در گُدار

دورهٔ مقایسه‌یِ اجتماعی و فیدِ بی‌پایان

برایِ کسی که بعدِ اسکرول‌کردنِ اینستاگرام حالش بدتر می‌شود و زندگیِ خودش را کوچک‌تر از آنچه می‌بیند حس می‌کند — نه ابزارِ عمومیِ خودارزشمندی (برایِ آن، بستهٔ «خودارزشمندی و عزتِ‌نفس» را ببینید) و نه ابزارِ کاهشِ زمانِ استفاده از گوشی به‌خودیِ‌خود (برایِ آن، بستهٔ «وابستگیِ دیجیتال» مناسب‌تر است). این‌جا محورِ کار، خودِ مکانیزمِ مقایسه است، نه زمانِ صفحه یا خودارزشمندیِ عمومی.

ادامهٔ این موضوع در گُدار

• چرا مقایسهٔ خودمان با فیدِ دیگران اینقدر حالمان را بد می‌کند؟
• حسادت در رابطه: مرزِ باریکِ بینِ نگرانیِ طبیعی و کنترل
• آدمی که می‌توانستم باشم: مقایسه با نسخهٔ گذشته
• افسردگی یا فقط یک روزِ بد؟ خط‌کشیِ واقعی
• جلسهٔ ۶ — حسادتِ خوش‌خیم در برابرِ بدخیم
• جلسهٔ ۱ — شناختِ علمیِ عزتِ‌نفس

تازه‌ترین مقاله‌ها

• کمال‌گراییِ سالم و ناسالم: استانداردهایِ بالا کِی فلج‌کننده می‌شود؟
• نشانه‌هایِ رابطهٔ سمی: رابطهٔ دشوار با رابطهٔ آسیب‌زا چه فرقی دارد؟
• وقتی همسرم قهر می‌کند چه کنم، و وقتی خودم ساکت می‌شوم؟ جمله‌هایِ مکث و بازگشت
• عدم‌قطعیتِ اقتصادی: چرا تورم و بی‌ثباتی ذهن را در نگرانی نگه می‌دارد؟
• عشق یا وابستگیِ عاطفی؟ چطور فرقش را بفهمیم