بخشش خیانت: آیا بخشیدن به معنایِ فراموش‌کردن است؟ فرقِ بخشش، فراموشی، تحمل و آشتی
«اگر واقعاً بخشیده بودی، باید فراموش می‌کردی.» این جمله را گاهی اطرافیان می‌گویند و گاهی خودِ آدم به خودش. ولی خیانت از آن اتفاق‌هایی است که خاطره‌اش به‌سادگی نمی‌رود، و اگر ملاکِ بخشش فراموشی باشد، تقریباً هیچ‌کس هرگز نمی‌بخشد. این مقاله از زاویه‌ای می‌پرسد که در مقاله‌هایِ دیگرِ گُدار کمتر آمده: بخشش با خودِ خاطره چه می‌کند؟ بخشش، فراموشی، تحمل و آشتی چهار چیزِ جدا هستند و میشود هر کدام را داشت و دیگری را نداشت. هدف حکم‌دادن دربارهٔ تصمیمِ شما نیست؛ روشن‌کردنِ نقشه است.
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۱۱ آبان ۱۴۰۵
بخشیدنِ خیانت یعنی فراموش‌کردن است؟
نه. در روان‌شناسیِ بخشش، فراموشی جزوِ تعریف نیست و ملاکِ سنجشِ آن هم نیست. آنچه پژوهشگران بخشش می‌نامند، تغییرِ نگرش و انگیزه نسبت به کسی است که آسیب زده؛ مک‌کالو و همکارانش بخششِ در روابطِ نزدیک را تغییری انگیزشی می‌دانند که با همدلی پیوند دارد (McCullough et al., 1997). در این تعریف، آسیب هنوز آسیب است و خاطره هم هنوز هست.
تفاوتِ مهم این است: فراموشی چیزی است که برایش «تصمیم» نمی‌گیرید. حافظه کنترلِ مستقیم ندارد. اگر بخشیدن را مشروط به فراموشی کنیم، آن را به کاری غیرممکن تبدیل کرده‌ایم و شکستش حتمی است. بهتر است بپرسیم: «وقتی خاطره برمی‌گردد، با من چه می‌کند؟»
چرا خاطرهٔ خیانت این‌قدر ماندگار است؟
ذهن چیزهایی را که برایِ امنیت و دلبستگی مهم‌اند عمیق‌تر ثبت می‌کند. کشفِ خیانت معمولاً با شوک، تحقیر و احساسِ ناامنی همراه است، و خاطره‌ای که با هیجانِ شدید ثبت شده، با کوچک‌ترین نشانه‌ای (یک بو، یک آهنگ، یک اعلانِ گوشی) دوباره فعال میشود. این «خرابیِ ذهنِ شما» یا «نشانهٔ نبخشیدن» نیست؛ ذهنی است که دارد از شما مراقبت می‌کند، هرچند ناجور. درباره‌یِ این تجربه در مقاله‌یِ «فلاش‌بک بعد از خیانت» بیشتر نوشته‌ایم.
وقتی خاطره برمی‌گردد و ما با خشمِ بیشتر آن را دوباره‌ودوباره مرور می‌کنیم، به نشخوار می‌رسیم. ویتویت و همکاران در آزمایشی نشان دادند وقتی آدم‌ها آسیب را در ذهن مرور می‌کردند و کینه نگه می‌داشتند، هیجانِ منفیِ بیشتری گزارش دادند و نشانه‌هایِ برانگیختگیِ بدنی‌شان (مثل ضربان و فشارِ خون) بالاتر رفت؛ ولی با تجسمِ بخشیدن، فشارِ بدنی نسبتاً کمتر بود (Witvliet et al., 2001). این یک آزمایشِ آزمایشگاهیِ کوتاه با تجسمِ ذهنی بود، پس آن را حکمِ بیماری یا سلامت ندانید.
بخشش با خاطره چه می‌کند؟
ورثینگتون و همکارانش دو نوعِ بخشش را از هم جدا می‌کنند. بخششِ تصمیمی، تعهدی است که کینه نگه نمی‌دارید و با طرف رفتارِ انتقام‌جویانه نمی‌کنید. بخششِ هیجانی، جایگزین‌شدنِ احساساتِ خصمانه با احساساتِ دیگر است. آن‌ها استدلال کرده‌اند که بخششِ هیجانی پیوندِ قوی‌تری با سلامت و بهزیستی دارد (Worthington et al., 2007).
این تمایز برایِ بحثِ فراموشی کلیدی است. تصمیم یک‌بار گرفته میشود و میتواند همان روزِ اول باشد. بارِ هیجانیِ خاطره ولی آهسته و ناهموار پایین می‌آید. پس ممکن است سال‌ها بعد هنوز کل ماجرا را با جزئیات به یاد بیاورید، ولی نبضتان تند نشود و بتوانید از کنارش رد شوید. این همان چیزی است که معمولاً بخششِ واقعی خوانده میشود: خاطره‌یِ کامل، بارِ سبک‌تر. (این توصیفِ تجربه است، نه یافته‌ای از یک پژوهشِ مشخص.)
فرقِ بخشش، تحمل، آشتی و فراموشی چیست؟
بخشش تغییرِ درونیِ شما نسبت به آسیب و آسیب‌زننده است و به همکاریِ او نیاز ندارد. تحمل یعنی با وضعیتی کنار میآیید بیآنکه درونتان عوض شده باشد: ممکن است در رابطه بمانید و هنوز خشم و کینه داشته باشید، و این بخشش نیست. آشتی بازسازیِ رابطه است و دو نفر لازم دارد؛ شما می‌توانید ببخشید و آشتی نکنید. فراموشی نه یک تصمیم، که ویژگیِ حافظه است.
ترکیب‌هایِ این‌ها فراوان است: کسی ممکن است ببخشد و برود، کسی بماند و نبخشد، کسی هم ببخشد و در رابطه بماند. اینکه «ماندن» را با «بخشیدن» یکی بگیریم، یکی از رایج‌ترین سوءتفاهم‌هاست. مقالهٔ «بخشش چیست و چه چیزی نیست» همین تمایزها را کلی‌تر توضیح می‌دهد؛ این‌جا تمرکزمان بر چیزی است که با خاطره و ماندن در رابطه می‌گذرد.
اگر هنوز خاطره برمی‌گردد، یعنی نبخشیده‌ام؟
نه. برگشتنِ خاطره و برگشتنِ خشم با بخشش در تضاد نیست. خیلی‌ها فکر می‌کنند بخشیدن یک خطِ پایان است؛ ولی بیشتر شبیهِ مسیری با پسرفت‌هاست. لی و اینرایت در فراتحلیلی همبستگیِ معناداریِ آماری میانِ بخششِ دیگران و برخی شاخص‌هایِ سلامتِ جسمی گزارش کردند؛ این داده‌ها همبستگی‌اند و علت و معلول را ثابت نمی‌کنند (Lee & Enright, 2019). یعنی حتی در پژوهش‌هایِ بزرگ، بخشش جادو نیست و رابطه‌اش با سلامت یک همبستگی است، نه ضمانت؛ پس انتظارِ «با بخشش همه‌چیز پاک میشود» منصفانه نیست.
یک توصیهٔ عملی (نه یافتهٔ پژوهشی): وقتی خاطره آمد، به‌جایِ اینکه بپرسید «چرا هنوز؟»، به خودتان بگویید «این یک خاطره است، نه خیانتِ امروز». اگر آمدنش با نشخوارِ ساعت‌ها همراه شد، مقالهٔ «نشخوار بعد از خیانت» و جلسهٔ ۱۰ دورهٔ بخشش به همین روزهایِ سخت می‌پردازد.
آیا برایِ بخشیدن لازم است پشیمانیِ طرف را ببینم؟
لازم نیست، چون بخشش تغییرِ درونیِ شماست. ولی در عمل، رفتارِ طرف در دشواری یا آسانیِ آن مؤثر است. هانون و همکاران در سه مطالعه (از جمله زوج‌هایِ متأهل که دربارهٔ خیانت‌هایِ حل‌نشده‌یِ رابطه، به معنایِ عام، گفت‌وگو می‌کردند) نشان دادند که جبرانِ خاطی با بخششِ قربانی همراه است و هر دو به حل‌وفصلِ ماجرا کمک می‌کنند (Hannon et al., 2010). نکته این است که جبران یعنی رفتار: پذیرشِ مسئولیت، شفافیت، و تغییرِ قابلِ دیدن، نه فقط عذرخواهیِ کلامی. مقاله‌یِ «بخشش با بازسازیِ اعتماد یکی نیست» توضیح می‌دهد چرا بخشش و اعتماد را نباید یکی گرفت.
اگر طرف پشیمانی نشان نمی‌دهد، همچنان می‌توانید برایِ خودتان تصمیم بگیرید. فقط انتظار نداشته باشید رهاکردنِ خشم، رابطه را هم خودبه‌خود ترمیم کند.
بخشش در درمانِ پس‌ازِ خیانت چه جایی دارد؟
گوردون، باکوم و اسنایدر در یک مطالعهٔ موردیِ تکرارشده با شش زوج، مداخله‌ای یکپارچه برایِ بهبودِ بعد از خیانت را آزمودند؛ نویسندگان نتایجِ درمان را امیدبخش گزارش کردند (Gordon et al., 2004). نمونه کوچک و یافته‌ها مقدماتی است؛ آن را نه ضمانتِ نتیجه، که نشانه‌ای مقدماتی بدانید که بخشش در چارچوبِ درمان قابلِ پیگیری است. در این رویکرد بخشش را نباید زودتر از آمادگی تحمیل کرد؛ این هم دقیقاً همان چیزی است که درمانگرانِ باتجربه تأکید می‌کنند، و آن را پیش‌شرطِ آزادی از رنج نکنید.
چه کاری کمک می‌کند خاطره سبک‌تر شود؟
این بخش توصیه‌یِ عملی است، نه یافتهٔ پژوهشی. اول، برایِ خاطره «ساعتِ مرور» نگذارید ولی با سرکوبش هم نجنگید؛ هرچه بیشتر به خودتان بگویید «فکرش را نکن»، معمولاً بیشتر برمی‌گردد. دوم، وقتی نشانه‌ای شما را برد، اسمش را بگذارید: «این یادآوری است». همین نام‌گذاری فاصله‌ای می‌سازد میانِ شما و خاطره. سوم، بدنتان را آرام کنید: چند نفسِ آهسته، قدم‌زدن یا آب‌زدن به صورت، پیش از آنکه بخواهید دربارهٔ معنایِ خاطره تصمیم بگیرید.
چهارم، گفت‌وگویِ دربارهٔ جزئیات را زمان‌دار و امن کنید. بسیاری از زوج‌ها با پرسش‌وجوابِ بی‌پایان در نیمه‌شب هر بار زخم را باز می‌کنند. زمانی مشخص و پایانی معلوم، و در صورتِ لزوم حضورِ یک درمانگر، کمک می‌کند حقیقت‌جویی به بازجویی تبدیل نشود. پنجم، به خودتان اجازه بدهید روزِ بد داشته باشید؛ روزِ بد به معنایِ برگشت به صفر نیست.
چه زمانی کمکِ حرفه‌ای بگیریم؟
اگر خاطره‌ها و تصویرهایِ خیانت هفته‌ها پس از کشف هنوز خواب، کار یا رابطه‌هایتان را مختل می‌کنند، اگر غرقِ نشخوار یا خشمی هستید که بر زندگیِ روزمره سایه انداخته، یا اگر فشارِ «باید ببخشی» از اطرافیان یا از خودتان شما را فلج کرده، وقتِ خوبی برایِ صحبت با یک روان‌شناس یا مشاورِ زوج است. اگر افکارِ آسیب به خود دارید، فوراً با یک نفرِ مورد اعتماد یا مراکزِ اورژانس تماس بگیرید. دورهٔ «بخشش، اگر بخواهید: بعد از خیانت» در گُدار و جلسهٔ ۸ آن (بخشش، اعتماد، ماندن: چهار ترکیب) برایِ همین پرسش‌ها طراحی شده‌اند؛ آن‌ها جایگزینِ درمانِ حضوری نیستند.
این مقاله آموزشی است و جایگزینِ ارزیابی یا درمانِ تخصصی نیست.
منابع
- Gordon, K. C., Baucom, D. H., & Snyder, D. K. (2004). An integrative intervention for promoting recovery from extramarital affairs. Journal of Marital and Family Therapy, 30(2), 213–231. https://doi.org/10.1111/j.1752-0606.2004.tb01235.x
- Hannon, P. A., Rusbult, C. E., Finkel, E. J., & Kumashiro, M. (2010). In the wake of betrayal: Amends, forgiveness, and the resolution of betrayal. Personal Relationships, 17(2), 253–278. https://doi.org/10.1111/j.1475-6811.2010.01275.x
- Lee, Y. R., & Enright, R. D. (2019). A meta-analysis of the association between forgiveness of others and physical health. Psychology & Health, 34(5), 626–643. https://doi.org/10.1080/08870446.2018.1554185
- McCullough, M. E., Worthington, E. L., Jr., & Rachal, K. C. (1997). Interpersonal forgiving in close relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 73(2), 321–336.
- Witvliet, C. V. O., Ludwig, T. E., & Vander Laan, K. L. (2001). Granting forgiveness or harboring grudges: Implications for emotion, physiology, and health. Psychological Science, 12(2), 117–123. https://doi.org/10.1111/1467-9280.00320
- Worthington, E. L., Jr., Witvliet, C. V. O., Pietrini, P., & Miller, A. J. (2007). Forgiveness, health, and well-being: A review of evidence for emotional versus decisional forgiveness, dispositional forgivingness, and reduced unforgiveness. Journal of Behavioral Medicine, 30(4), 291–302. https://doi.org/10.1007/s10865-007-9105-8
پرسش‌هایِ کوتاه
آیا بخشیدنِ خیانت یعنی باید همه‌چیز را فراموش کنم؟
نه. فراموشی جزوِ تعریفِ بخشش نیست و اصلاً در اختیارِ تصمیمِ ما نیست. بخشش یعنی تغییرِ نگرش و رهاکردنِ خشم و میلِ به تلافی، در حالی که خاطره می‌ماند. معیارِ مفیدتر این است که وقتی خاطره می‌آید، چقدر بارِ هیجانی دارد و چقدر می‌توانید از کنارش بگذرید.
فرقِ بخشش با تحمل و کنار آمدن چیست؟
در تحمل، با وضعیت کنار میآیید بیآنکه درونتان عوض شود؛ ممکن است هنوز کینه و خشم داشته باشید و فقط بمانید یا سکوت کنید. بخشش تغییرِ درونی است و میتواند بدونِ ماندن هم رخ دهد. این دو مستقلاند: میشود تحمل کرد و نبخشید، یا بخشید و نماند.
اگر هنوز یادِ خیانت می‌افتم و ناراحت می‌شوم، یعنی نبخشیده‌ام؟
لزوماً نه. بخشش اغلب مسیری ناهموار است و برگشتنِ خاطره یا خشم در آن عادی است. نشانهٔ نگران‌کننده‌تر زمانی است که مرورِ ذهنی ساعت‌ها طول بکشد و خواب و کارتان را مختل کند؛ آن‌جا بهتر است از یک متخصص کمک بگیرید.
آیا میشود ببخشم ولی از رابطه بروم؟
بله. بخشش یک تغییرِ درونی و فردی است و آشتی یا ماندن را تضمین نمی‌کند. بسیاری می‌بخشند تا بارِ خشم را زمین بگذارند و در عین حال تصمیم می‌گیرند رابطه ادامه نیابد. هر دو تصمیم میتواند معتبر و سنجیده باشد.
اگر همسرم پشیمانی نشان نمی‌دهد، باز هم می‌توانم ببخشم؟
از نظرِ فنی بله، چون بخشش تغییرِ درونیِ شماست. ولی بدونِ پذیرشِ مسئولیت و تغییرِ رفتار، بازسازیِ اعتماد و آشتی دشوار یا ناممکن میشود. بنابراین می‌توانید برایِ خودتان رها کنید، بیآنکه اجازه دهید رابطه بدونِ جبران به حالِ قبل برگردد.
دوره‌ای مرتبط در گُدار
دورهٔ بخشش، اگر بخواهید: بعد از خیانت
برایِ خیانت‌دیده‌ای که بحرانِ اولیه را گذرانده و می‌پرسد «باید ببخشم؟». نه برایِ کسی که الان در خطر است.
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
تازه‌ترین مقاله‌ها
- بازسازیِ اعتماد: آیا اعتماد بعد از خیانت دوباره ساخته میشود؟
- خیانت و فرزند: به خاطرِ بچه بمانیم یا جدا شویم؟ پژوهش‌ها دربارهٔ تعارض و جدایی چه می‌گویند
- خیانت و رابطهٔ جنسی: چرا بعد از خیانت میل جنسی تغییر می‌کند؟
- خیانت و عزتِ‌نفس: چرا فردِ خیانت‌دیده خودش را مقصر می‌داند؟
- خیانتِ تکرارشونده: آیا کسی که سه بار خیانت کرده تغییر می‌کند؟