بخشش چیست؟ روان‌شناسیِ بخشیدن، فرقش با فراموشی و آشتی و چگونه ببخشیم بدونِ اینکه خودمان را فراموش کنیم
بخشش یکی از سوءتفاهم‌شده‌ترین مفاهیمِ روانشناسی است. بسیاری فکر می‌کنند بخشیدن یعنی «همه‌چیز را فراموش کن»، «بگو اشکالی نداشت» یا «دوباره اعتماد کن». هیچکدام درست نیست. این مقاله می‌گوید بخشش در روانشناسی چه معنایی دارد، چه چیزی نیست، چه مدل‌هایی برایِ آن وجود دارد، چه فایده‌ای دارد و چه زمانی ممکن است بخشیدن مناسب نباشد.
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۱۳ مهر ۱۴۰۵
بخشش چیست؟
انرایت و فیتزگیبونز (۲۰۱۵) بخشش را چنین تعریف می‌کنند: وقتی کسی ما را ناعادلانه آزرده کرده، آگاهانه تصمیم می‌گیریم خشم و میلِ به تلافی را رها کنیم و حتی گاهی نسبت به او دلسوزی یا مهربانی نشان دهیم؛ بی‌آنکه بگوییم کارش درست بود. بخشش تغییری درونی است و به رفتارِ طرفِ مقابل وابسته نیست.
مک‌کالو، ورثینگتون و راشل (۱۹۹۷) بخشش را تغییری انگیزشی و جامعه‌پسند می‌دانند: مهارِ واکنش‌هایِ آسیب‌زننده به رابطه و رفتارِ سازنده، که با همدلی و عذرخواهیِ طرفِ مقابل پیوند دارد. یعنی هدف، آزادشدنِ خودِ شماست.
بخشش چه چیزی نیست؟
تأیید نیست: می‌توانید ببخشید و همچنان بگویید آن کار نادرست بود. فراموشی نیست: خاطره می‌ماند؛ بار هیجانیِ آن تغییر می‌کند. آشتی نیست: آشتی یک رابطه است و نیاز به دو طرف دارد؛ بخشش یک تصمیمِ فردی است. بازسازیِ اعتماد نیست: اعتماد باید با رفتارِ قابلِ اطمینان ساخته شود، نه با بخشش (مقالهٔ «بخشش با بازسازیِ اعتماد یکی نیست»). تعهدِ ماندن نیست. می‌شود ببخشید و بروید.
این تمایزها مهم‌اند چون ترسِ از «اگر ببخشم، آسیب را بی‌اهمیت کرده‌ام» اغلب مانعِ بخشش است. بخشش آسیب را کوچک نمی‌کند.
چرا بخشیدن به سودِ خودِ ماست؟
وید و همکاران (۲۰۱۴) در فراتحلیلی از مداخلاتِ بخشش نشان دادند این مداخلات می‌توانند بخشش و همچنین سلامتِ روانی (کاهشِ افسردگی و اضطراب) را بهبود دهند. وقتی بارِ انتقام و نشخوار را زمین می‌گذاریم، انرژی و توجه به زندگی بازمی‌گردد.
این به معنایِ «ببخشید وگرنه بیمار می‌شوید» نیست؛ فشار برایِ بخشیدن خودش مضر است. به معنایِ این است که بخشش، وقتی طبیعی و آزادانه می‌آید، می‌تواند یک مسیرِ بهبود باشد.
مراحلِ علمیِ بخشش
دو مدلِ شناختهشده: مدلِ انرایت (چهار مرحله): کشفِ آسیب و خشم، تصمیم برایِ بخشیدن، کارِ بر روی بخشش (دیدنِ طرف بهعنوانِ انسانِ دارایِ نقص)، و رهاشدن و یافتنِ معنا. مدلِ REACH ورثینگتون: Recall (یادآوریِ صادقانه)، Empathize (همدلی با طرف)، Altruistic gift (بخششِ نوعدوستانه)، Commit (تعهد به بخشش) و Hold (نگهداشتنِ آن هنگامِ بازگشتِ خاطره).
هیچکدام خطی نیستند؛ ممکن است به مراحل برگردید. و «همدلی» به معنایِ توجیه نیست؛ یعنی فهمیدنِ اینکه او هم انسانی با ضعف و تاریخچه است.
تمرینِ کوتاهِ بخشش
۱. آسیب را بنویسید، بدونِ تعارف. ۲. احساسی که دارید (خشم، غم، ترس) را نام ببرید و به آن مجال بدهید. ۳. بپرسید «این رنج چه هزینه‌ای برایِ زندگیِ من دارد؟» ۴. اگر می‌توانید، تصمیمی بگیرید: «می‌خواهم این بار را رها کنم، نه برایِ او، برایِ خودم.» ۵. هر وقت خاطره برگشت، به آن تصمیم برگردید.
اگر نتوانستید، اشکالی ندارد. بخشش وظیفه نیست و گاهی به زمانِ زیاد نیاز دارد.
بخشش در رابطه: خودِ فرد و طرفِ آسیب‌زننده
اگر طرفِ آسیب‌زننده هنوز در زندگی‌تان است، بخشش با مسئولیت‌پذیری، عذرخواهیِ واقعی و تغییر رفتار ساده‌تر می‌شود (مقالهٔ «عذرخواهیِ واقعی»). اما اگر او مسئولیت نمی‌پذیرد یا آسیب ادامه دارد، بخشیدن به معنایِ تحمل نیست؛ مرز و ایمنی مقدم است.
همچنین بخشیدنِ خود، مثلِ بخشیدنِ دیگری است: خطا را می‌پذیرید، مسئولیت را می‌گیرید و بارِ خودآزاری را زمین می‌گذارید (مقالهٔ «عذابِ وجدان»).
بخششِ خود و بخششِ کسی که عذرخواهی نکرده
دو موقعیتِ دشوار: بخششِ خود (برایِ خطایی که کرده‌ایم) و بخششِ کسی که عذرخواهی نمی‌کند. در اولی، گام‌ها شبیه بخششِ دیگری است: پذیرشِ مسئولیت، جبرانِ ممکن و رهاشدن از خودآزاری (مقالهٔ «عذابِ وجدان»). در دومی، بخشش می‌تواند یک‌طرفه و درونی باشد، چون لازمهٔ آن عذرخواهیِ طرف نیست، هرچند عذرخواهی آن را آسان‌تر می‌کند.
در هر دو، یادتان باشد بخشش یک تصمیم و یک فرایند است: ممکن است صبح ببخشید و عصر دوباره خشم برگردد. بازگشتِ خشم نشانهٔ شکست نیست؛ فقط یعنی باید تعهد را دوباره زنده کنید.
به یاد داشته باشید بخشش با «پایان دادنِ درد» یکی نیست؛ ممکن است هنوز غمگین باشید و در عین حال تصمیمِ بخشیدن را گرفته باشید. این دو هم‌زمان می‌توانند وجود داشته باشند.
چه زمانی بخشیدن مناسب نیست؟
اگر در خطر هستید، بخشیدن نباید شما را به رابطهٔ آسیبزا برگرداند. اگر هنوز در شوکِ آسیب‌اید، فشارِ بخشیدن زودهنگام می‌تواند دردناک باشد. و اگر بخشش به معنایِ سرکوبِ خشمِ سالم یا بی‌اهمیت‌کردنِ آسیب بوده، بهتر است اول به خشم و نیازِ خود توجه کنید.
در موارد آسیبِ شدید یا خیانت، یک درمانگر می‌تواند مسیرِ بخشش را با ایمنی همراهی کند (مقالهٔ «بخشش بعد از خیانت»).
منابع
- Enright, R. D., & Fitzgibbons, R. P. (2015). Forgiveness Therapy: An Empirical Guide for Resolving Anger and Restoring Hope. American Psychological Association.
- McCullough, M. E., Worthington, E. L., Jr., & Rachal, K. C. (1997). Interpersonal forgiving in close relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 73(2), 321–336.
- Wade, N. G., Hoyt, W. T., Kidwell, J. E. M., & Worthington, E. L., Jr. (2014). Efficacy of psychotherapeutic interventions to promote forgiveness: A meta-analysis. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 82(1), 154–170.
- Worthington, E. L., Jr. (2006). Forgiveness and Reconciliation: Theory and Application. Routledge.
پرسش‌هایِ کوتاه
آیا بخشیدن یعنی فراموش کردن یا تأییدِ کارِ طرف؟
نه. بخشش تغییری درونی است: تصمیم به رها کردنِ خشم و میلِ تلافی بدونِ اینکه بگویید کارِ طرف درست بود. خاطره می‌ماند، آشتی و بازسازیِ اعتماد خودکار نیست و می‌توانید ببخشید و از رابطه بروید. این تمایزها نقشِ مانع‌زدایی از بخشش را دارند.
اگر نتوانم ببخشم، مشکلی دارم؟
نه. بخشش وظیفه نیست و زمانش را شما تعیین میکنید. فشار برایِ بخشیدن خودش مضر است. اگر آسیب هنوز تازه است یا رابطه آسیبزا ادامه دارد، ممکن است بخشیدن مناسب نباشد. اول به ایمنی، خشم و نیازهایِ خود توجه کنید و در صورتِ لزوم از درمانگر کمک بگیرید.
مراحلِ علمیِ بخشش چیست؟
دو مدلِ شناختهشده: مدلِ انرایت (کشفِ آسیب، تصمیم به بخشیدن، کار روی بخشش و دیدنِ طرف بهعنوانِ انسانِ دارایِ نقص، و رهاشدن) و مدلِ REACH ورثینگتون (یادآوریِ صادقانه، همدلی، بخششِ نوعدوستانه، تعهد، و نگهداشتنِ آن). هیچکدام خطی نیستند و ممکن است به مراحل برگردید.
دوره‌ای مرتبط در گُدار
دورهٔ بعدِ جدایی
برایِ کسی که رابطه‌ای معنادار — ازدواج، نامزدی، یا رابطه‌ای بلندمدت — را به پایان رسانده، مستقل از دلیلِ جدایی. اگر عزیزی را از دست داده‌اید نه از طریقِ جدایی، دورهٔ «سوگ و فقدان» نقطهٔ شروعِ دقیق‌تری است.
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
تازه‌ترین مقاله‌ها
- عشقِ یک‌طرفه: چرا این‌قدر درد دارد و چطور می‌شود از آن گذشت؟
- استرس چیست و چگونه مدیریتش کنیم؟ از استرسِ مفید تا استرسِ مزمن
- همسرِ کنترل‌گر: نشانه‌ها، روان‌شناسیِ پشتِ آن و مرزِ آزارِ روانی
- قهر و سکوت در رابطه: چرا ساکت می‌شویم، چه اثری دارد و چه کنیم؟
- چه زمانی باید به روان‌شناس مراجعه کرد؟ نشانه‌ها و راهِ شروع