چرا رابطهٔ ممنوعه گاهی جذابتر به نظر میرسد؟ نقشِ تازگی و هیجان در رابطهٔ جنسیِ خارج از ازدواج
«ممنوع که شد، خواستنی‌تر شد.» این جمله دربابِ بسیاری از چیزها صدق میکند، از میوه‌ی ممنوعه تا رابطه‌ای که پنهان می‌ماند. این مقاله می‌گوید چرا رابطهٔ ممنوعه گاهی جذابتر به نظر میرسد و نقشِ تازگی و هیجان در رابطهٔ جنسیِ خارج از ازدواج چیست، تا بفهمیم چه چیزی دربارهٔ شخصِ مقابل است و چه چیزی دربارهٔ خودِ موقعیت.
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۱۲ مهر ۱۴۰۵
ممنوعیت میل را بالا میبرد
جک برِم (Brehm) نظریهٔ «واکنشخواهی» (reactance) را مطرح کرد: وقتی آزادیِ انتخابِ ما تهدید یا محدود میشود، ارزشِ گزینه‌ی محدودشده در نظرمان بالا می‌رود و می‌خواهیم آن را پس بگیریم. در رابطه، «نباید» میتواند به «می‌خواهم» تبدیل شود.
در خیانت، ممنوعیت دو لایه دارد: تعهدِ زناشویی، و فشارِ اجتماعی و اخلاقی. نقضِ این‌ها خودش حسِ آزادی و سرپیچی می‌دهد که بخشی از جذابیتِ رابطه میشود، بدونِ اینکه ربطی به شخص داشته باشد.
اثرِ رومئو و ژولیت و محدودیت‌هایش
پژوهشی قدیمی از درایسکول و همکاران نشان داد که مخالفتِ والدین با رابطه‌ی زوج‌ها با افزایشِ عشق و تعهدشان همراه است؛ این پدیده به «اثرِ رومئو و ژولیت» معروف شد. ولی نتایج در پژوهش‌هایِ بعدی ناهمگون بوده و همه‌جا تکرار نشده است.
پس بهتر است این اثر را «ممکن» بدانیم، نه «قانون». چیزی که پایدارتر است این است که تهدید و ممنوعیت میتواند تمرکز و میل را شدیدتر کند، ولی لزوماً به رابطه‌ی بهتر یا پایدارتر نمی‌انجامد.
رازداری ذهن را درگیر میکند
دانیل وگنر و همکارانش (۱۹۹۴) در پژوهشی با عنوانِ «جذابیتِ رابطه‌هایِ پنهان» دیدند افرادی که رابطه‌شان را باید پنهان می‌کردند، بیشتر به شریکشان فکر می‌کردند و جذب‌تر می‌شدند. منطقش این است که دفعِ فکر آن را پررنگ‌تر میکند.
در خیانت، رازداری مدام ذهن را به سمتِ آن رابطه برمی‌گرداند. این درگیری ذهنی را میشود به‌عنوانِ «عشق» یا «شدتِ احساس» تفسیر کرد، در حالی که بخشی از آن فقط اثرِ پنهان‌کاری است.
نکته‌ی مهم این است که این درگیری فقط به خودِ شخص برنمی‌گردد. وقتی کسی نگران لو‌رفتن است، هر پیام و هر دیدار با اضطراب و هیجان همراه میشود و ذهن هر دو را با هم به حساب «عشق» می‌گذارد. بعد از کشف و علنی‌شدن، اغلب بخشی از آن شور فروکش میکند، و این در گزارشِ بسیاری از افراد بعد از ماجرا دیده میشود: «انگار آن حس دیگر نبود.»
تازگی و سامانهٔ پاداش
تازگی در مغز با سامانهی پاداش (دوپامین) مرتبط است: محرکِ جدید، پیش‌بینی‌ناپذیر و به‌خصوص «ممکن است نشود» به‌شدت جذاب است. در رابطه‌ی جدید، هر پیام و هر دیدار با دوزی از این انتظار همراه است.
اثرِ کولیج در حیوانات توصیف شده است: تمایلِ جنسی به شریکِ جدید بعد از آشنایی با شریکِ قبلی دوباره بالا می‌رود. در انسان، شواهد ناهمگون‌تر است و نمی‌توان آن را به‌عنوانِ «قانونِ طبیعی» برایِ توجیهِ خیانت به کار برد.
در عمل، یعنی ذهن در رابطه‌ی پنهان بیشتر «انتظار» دارد تا «داشتن»: انتظارِ پیام، انتظارِ دیدار، انتظارِ لحظه‌ی بعد. پژوهشهای پاداش نشان دادهاند انتظارِ پاداش اغلب از خودِ پاداش برانگیزاننده‌تر است. و رابطه‌ی علنیِ زناشویی، چون دسترس‌پذیر است، این انتظار را کم دارد، نه چون ارزشش کمتر است.
عشقِ شیدایی و رابطهٔ پنهان
دوروتی تنُّف از «لیمرنس» (limerence) سخن می‌گوید: حالتی از شیفتگیِ شدید، با فکرِ مدام به شخص، نوسانِ هیجانی و ترسِ از طرد. رابطه‌ی پنهان، به‌دلیل کمبودِ دیدار و نامطمئن‌بودن، زمینه‌ی مناسبی برایِ آن است.
این حالت میتواند بسیار واقعی حس شود، ولی معمولاً پایدار نیست و با تغییرِ شرایط ــ دیدارِ مکرر، علنی‌شدن ــ فروکش میکند. تمایزش با عشقِ پایدار این است که عشقِ پایدار با شناختِ کامل و همراهیِ روزمره هم ادامه دارد.
هیجان در ازدواج هم ساختنی است
آرتور آرون و همکارانش (۲۰۰۰) نشان دادند زوج‌هایی که فعالیتهایِ تازه و برانگیزاننده را با هم انجام می‌دادند، رضایتِ رابطه‌ی بیشتری گزارش می‌کردند؛ تازگی خاصِ «رابطه‌ی جدید» نیست و میشود در رابطه‌ی قدیمی هم ساخت.
این به معنایِ «ترفندی برای جلوگیری از خیانت» نیست، ولی نشان می‌دهد بخشی از حسِ «با او چیزی زنده میشود» با تازگی و مشارکتِ مشترک در ازدواج هم قابل‌بازگشت است. مقاله‌یِ «بی‌حوصلگی در رابطه‌های بلندمدت» جزئیات دارد.
چند راهِ ساده که پژوهشگران این حوزه پیشنهاد می‌کنند: فعالیتی تازه با هم انتخاب کنید (سفر، ورزش، یادگیریِ چیزی)، در گفت‌وگوها از «حال» بپرسید و نه فقط از «کارها»، و برایِ هم غافلگیریِ کوچک بسازید. هیچ‌کدام معجزه نیست و جایگزینِ ترمیمِ مشکل‌هایِ جدی (مثلِ بی‌اعتمادی یا خشمِ انباشته) نمی‌شود.
چطور از این شناخت استفاده کنیم
اگر خودتان جذابیتِ رابطه‌ای پنهان را حس می‌کنید، بپرسید: «چند درصدِ این جذابیت از شخص است و چند درصد از ممنوعیت، پنهان‌کاری و تازگی؟» و «اگر علنی بود، هنوز همین‌قدر جذاب بود؟» این پرسش‌ها قضاوتِ شما را آرام‌تر میکند.
برای زوج‌ها: تازگی را عمداً وارد زندگی کنید، گفت‌وگو درباره‌ی نیازها را زنده نگه دارید و مرزها را با هم تعیین کنید. اگر رابطه‌ای پنهان شروع شده، قطعِ پنهان‌کاری و کمک‌گرفتن، پیش از هر تصمیمِ بزرگ، مهم‌ترین قدم است.
منابع
- Brehm, J. W. (1966). A Theory of Psychological Reactance. Academic Press.
- Driscoll, R., Davis, K. E., & Lipetz, M. E. (1972). Parental interference and romantic love: The Romeo and Juliet effect. Journal of Personality and Social Psychology, 24(1).
- Wegner, D. M., Lane, J. D., & Dimitri, S. (1994). The allure of secret relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 66(2).
- Tennov, D. (1979). Love and Limerence: The Experience of Being in Love. Stein and Day.
- Aron, A., Norman, C. C., Aron, E. N., McKenna, C., & Heyman, R. E. (2000). Couples' shared participation in novel and arousing activities and experienced relationship quality. Journal of Personality and Social Psychology, 78(2).
پرسش‌هایِ کوتاه
چرا رابطهٔ ممنوعه جذابتر به نظر میرسد؟
چند عامل با هم جمع میشوند: ممنوعیت که میل را بالا میبرد (واکنشخواهی)، رازداری که ذهن را مدام درگیر میکند، تازگی که سامانهی پاداشِ مغز را فعال میکند و ناپایداری که شور را شدید میکند. بخشِ بزرگی از این جذابیت از موقعیت میآید، نه فقط از شخصِ مقابل.
آیا اثرِ کولیج توجیهی برای خیانت است؟
نه. اثرِ کولیج در حیوانات توصیف شده و در انسان شواهدِ ناهمگون‌تری دارد. حتی اگر تازگی جذاب باشد، انسان توانِ انتخاب و مسئولیت دارد. این توضیح‌های زیستی می‌توانند به فهمِ تجربه کمک کنند، ولی علتِ تصمیم یا توجیهِ آن نیستند.
آیا میشود هیجانِ رابطهٔ تازه را در ازدواج هم ساخت؟
تا حدی، بله. پژوهشهای آرون و همکارانش نشان دادهاند فعالیتهایِ تازه و برانگیزانندهٔ مشترک با رضایتِ بیشتر رابطه همراه است. این جایگزینِ ترمیمِ مشکلاتِ پایه نیست، ولی میتواند بخشی از حسِ زندهبودن را به رابطه برگرداند.
دوره‌ای مرتبط در گُدار
دورهٔ افزایشِ وفاداری
برایِ زوج‌هایی که رابطه‌شان سالم است و می‌خواهند از آن محافظت کنند. اگر خیانتی رخ داده، این دوره نقطه‌ی شروعِ درستی نیست — دوره‌هایِ پس‌ازخیانت جایِ درست‌ترند.
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
تازه‌ترین مقاله‌ها
- عشقِ یک‌طرفه: چرا این‌قدر درد دارد و چطور میشود از آن گذشت؟
- استرس چیست و چگونه مدیریتش کنیم؟ از استرسِ مفید تا استرسِ مزمن
- همسرِ کنترل‌گر: نشانه‌ها، روانشناسیِ پشتِ آن و مرزِ آزارِ روانی
- قهر و سکوت در رابطه: چرا ساکت می‌شویم، چه اثری دارد و چه کنیم؟
- چه زمانی باید به روان‌شناس مراجعه کرد؟ نشانه‌ها و راهِ شروع