خیانتِ جنسی چه فرقی با خیانتِ عاطفی دارد؟ زن و مرد واقعاً متفاوت واکنش نشان می‌دهند؟
«کدام بدتر است: اینکه همسرم با کسی خوابیده باشد، یا اینکه عاشقِ کسی شده باشد؟» این پرسش را بسیاری از مردم از خودشان می‌پرسند، و برخی از پژوهشگران هم سی سال است آن را آزموده‌اند. جواب‌ها ساده نیستند. در این مقاله می‌بینیم پژوهشهایِ «تفاوتِ جنسیتیِ حساسیت» دقیقاً چه گفته‌اند، کجا با هم اختلاف دارند، و چرا هیچ‌کدام نمی‌تواند به شما بگوید درد و پیامدِ تجربهٔ خودتان چقدر است.
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۱۱ آبان ۱۴۰۵
خیانتِ جنسی با خیانتِ عاطفی چه فرقی دارد؟
در تعریفِ ساده، خیانتِ جنسی یعنی تماسِ جنسی با کسی بیرون از رابطه‌یِ متعهدانه، و خیانتِ عاطفی یعنی صمیمیت، دلبستگی یا عشقی که به‌جایِ همسر یا شریک به فردی دیگر داده می‌شود. این تعریف برایِ شروعِ بحث خوب است، ولی در زندگیِ واقعی اغلب مرزِ دقیقی ندارد: بسیاری از ماجراها هر دو بُعد را دارند، یا از یکی شروع میشوند و به دیگری می‌رسند.
برایِ بحثِ مرزها و اینکه چه رفتاری را «خیانت» حساب کنیم، می‌توانید مقالهٔ «خیانتِ زناشویی چیست؟» را ببینید. در اینجا سراغِ پرسشِ دیگری می‌رویم: وقتی دو نوع خیانت را کنارِ هم می‌گذاریم، پژوهش دربارهٔ تفاوتِ واکنشِ زنان و مردان چه می‌گوید؟
پژوهشهایِ تفاوتِ جنسیتیِ حساسیت چه می‌گویند؟
نقطهٔ شروعِ این بحث مقاله‌ای از دیوید باس و همکارانش است. آن‌ها در سه پژوهش، با دو روش (انتخابِ اجباری و سنجشِ واکنش‌هایِ فیزیولوژیک)، نتایجی گزارش کردند که با فرضیهٔ تکاملی‌شان هم‌خوان بود (Buss et al., 1992). استدلالِ آن‌ها این بود که ذهنِ مردان برایِ تهدیدِ جنسی و ذهنِ زنان برایِ تهدیدِ عاطفی حساس‌تر شکل گرفته است.
در روشِ «انتخابِ اجباری» از شرکت‌کننده می‌خواهند بینِ دو سناریو یکی را انتخاب کند: همسرش با کسی رابطهٔ جنسی داشته باشد، یا عاشقِ کسی شده باشد. در یک پژوهشِ بزرگ با ۶۳٬۸۹۴ شرکت‌کننده، ۵۴ درصدِ مردانِ دگرجنسگرا و ۳۵ درصدِ زنانِ دگرجنسگرا گفتند خیانتِ جنسی بیشتر آزارشان می‌دهد (Frederick & Fales, 2016). یعنی تفاوتی هست، ولی حتی در این پژوهش هم بخشِ بزرگی از مردان جوابی مخالفِ الگو داده‌اند.
آیا این تفاوت واقعاً وجود دارد؟ دو مرورِ ناهم‌نظر
پاسخ به‌سادگی «بله» یا «نه» نیست. سَگارین و همکارانش در یک فراتحلیل (۴۰ مقاله، ۲۰۹ اندازهٔ اثر از ۴۷ نمونه) نتیجه گرفتند که تفاوتِ جنسیتی حتی با مقیاس‌هایِ پیوسته هم دیده می‌شود و نه محصولِ قالبِ انتخابِ اجباری است و نه فقط به سناریوهایِ فرضی محدود نیست (Sagarin et al., 2012).
در همان سال، کارپنتر فراتحلیلِ دیگری منتشر کرد (۵۴ مقاله و ۱۷۲ اندازهٔ اثر) و نتیجه گرفت زنان و مردان در مجموع بیشتر شبیه‌اند تا متفاوت؛ در انتخابِ اجباری تفاوت دیده می‌شد، ولی با مقیاس‌هایِ پیوسته الگو به همین شکل نبود (Carpenter, 2012).
ادلاند و سَگارین نیز در مرورِ بیست‌وپنج سالهٔ این پژوهشها به همین بحث پرداخته‌اند (Edlund & Sagarin, 2017). باس نیز استدلال میکند که این تفاوت‌ها استوار و تکرارپذیرند (Buss, 2018). جمع‌بندیِ درست این است که کارشناسان هنوز بر سرِ «چقدر» و «چرا» توافق ندارند.
این یافته‌ها دربارهٔ همهٔ مردها و زنها صدق میکند؟
نه. میانگینِ گروه چیزی دربارهٔ یک فردِ مشخص نمی‌گوید. در پژوهشِ فردریک و فالس تفاوتِ جنسیتی فقط در شرکتکنندگانِ دگرجنسگرا دیده شد؛ در مردانِ همجنس‌گرا و زنانِ همجنس‌گرا درصدِ کسانی که خیانتِ جنسی را آزاردهندهتر می‌دانستند تقریباً برابر بود (۳۲ و ۳۴ درصد) (Frederick & Fales, 2016).
پژوهشی روی ۱۲۶۶ نوجوانِ ۱۶ تا ۱۹ ساله هم در پاسخ به سناریوهایِ انتخابِ اجباری نشان داد پسرانِ نوجوان جنبهٔ جنسیِ خیانت را آزاردهندهتر از دختران می‌دانند و سن این تفاوت را تعدیل نکرد (Larsen et al., 2021)؛ نویسندگان توضیحِ خودشان را برایِ چرایی حدسی می‌دانند. همه‌یِ این‌ها پاسخ به سناریو یا پرسشنامه‌اند، نه شرحِ آنچه در تجربه‌یِ واقعیِ خیانت رخ می‌دهد.
نتیجهیِ عملی: اگر کسی در رابطهٔ شما «نمونهٔ میانگین» نیست، پژوهشهایِ میانگین نباید برایِ او برچسب شوند. بعضی مردان بیش از همه از خیانتِ عاطفی می‌شکنند و بعضی زنان از خیانتِ جنسی؛ هر دو تجربه معتبرند. (این بند توصیهٔ عملی است، نه یافتهٔ پژوهشی.)
اگر خیانتِ جنسی بوده باشد، آسیب معمولاً چه شکلی دارد؟
در تجربه‌یِ بالینی، آسیبِ خیانتِ جنسی اغلب شکلِ خاصی دارد: تصویرهایِ ذهنیِ مزاحم، حسِ ناپاکی یا بیزاری، مقایسهٔ بدنِ خود با فردِ سوم، و دشواری در نزدیکیِ جسمی، حتی وقتی فرد می‌خواهد رابطه را ادامه دهد. این‌ها نشانهٔ «ضعف» نیستند؛ واکنش‌هایِ رایجِ ذهن و بدن به یک تهدیدِ جدی‌اند. (این بند توصیف و توصیهٔ عملی است، نه یافته‌یِ یک پژوهشِ مشخص.)
اگر این بخشِ ماجرا برایِ شما سنگین است، مقالهٔ «صمیمیتِ جنسی بعدِ خیانت» و مقالهٔ «تصاویر ذهنی مزاحم پس از خیانت» دربارهٔ همین موضوع‌ها نوشته شده‌اند. در خیانتِ عاطفی هم رنجِ واقعی و عمیق وجود دارد؛ فقط شکلش فرق میکند، مثل رازداری، سرمایه‌گذاریِ احساسیِ پنهان و حسِ «کنار گذاشته شدن».
بعد از خیانتِ جنسی آزمایشِ سلامت لازم است؟
این پرسش گاهی ناگفته می‌ماند، چون طرح‌کردنش خجالت‌آور یا اتهام‌آمیز به نظر می‌رسد. در یک بررسیِ ملیِ آمریکایی روی افرادِ ۱۵ تا ۴۴ ساله، مردانِ دارایِ شریکِ ثابت که شریکشان را غیرتک‌همسر می‌پنداشتند در سالِ گذشته حدودِ دو برابر بیشتر آزمایشِ بیماری‌هایِ مقاربتی داده بودند (نسبتِ شیوعِ تعدیل‌شده ≈ ۲) (Copen et al., 2019). دقت کنید: این داده‌ها دربارهٔ «برداشتِ» غیرتک‌همسری و خودگزارشی بود، نه خیانتِ اثبات‌شده.
پیشنهادِ عملی و محترمانه این است که آزمایش را «مراقبتِ سلامتِ هر دو نفر» ببینید، نه محاکمه. با پزشک یا مرکزِ بهداشت مشورت کنید، و اگر برایتان ممکن است این گفت‌وگو را بی‌سرزنش و کوتاه با هم انجام دهید. تا روشن‌شدنِ نتیجه می‌توانید از روش‌هایِ محافظ استفاده کنید. (این بند توصیهٔ عملی است.)
چطور دعوا سرِ «کدام بدتر است» نشود؟
وقتی یکی از دو نفر می‌گوید «خیانتِ من فقط عاطفی بود» و دیگری می‌گوید «برایِ من فرقی نمی‌کند»، بحث به رتبه‌بندیِ درد کشیده می‌شود. این رتبه‌بندی معمولاً کسی را آرام نمی‌کند. پرسشِ مفیدتر این است: «برایِ تو دقیقاً چه چیزی از همه سختتر است؟» و پاسخِ فرد را پیش از هر توضیح یا دفاع بشنوید.
فردی که خیانت کرده می‌تواند به‌جایِ مقایسه‌ی «اندازه‌یِ ضربه»، مسئولیتِ رفتار و پشیمانی را روشن بگوید؛ و فردِ آسیب‌دیده می‌تواند بگوید کدام جنبه برایش دردناک‌تر است، بدونِ اینکه لازم باشد آن را با آمار یا «میانگینِ مردها و زنها» ثابت کند. (توصیهٔ عملی.)
چه وقت باید کمک تخصصی گرفت؟
اگر تصویرهایِ ذهنی یا نشخوار مدتِ طولانی خواب و کارِ روزانه‌تان را مختل کرده، اگر بدنِ شما از هر نزدیکیِ جسمی می‌گریزد یا دچارِ ترس می‌شود، اگر دعواها به تحقیر یا تهدید رسیده، یا احساسِ ناامیدیِ شدید دارید، وقتِ مشاورهٔ تخصصی است. در بحرانِ فوری یا وقتی خودتان یا دیگری در خطر است، با اورژانس اجتماعی (۱۲۳) یا اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید.
اگر دوست دارید به‌صورتِ ساختاریافته روی این موضوع کار کنید، دوره‌هایِ گُدار برایِ فردِ خیانت‌دیده، فردِ پیمان‌شکن و زوجین (که در بخشِ «مرتبط» پایین آمده‌اند) جلسه‌هایِ مرحله‌به‌مرحله دارند.
این متن آموزشی است و جایگزینِ ارزیابی و درمانِ تخصصی نیست.
منابع
- Buss, D. M., Larsen, R. J., Westen, D., & Semmelroth, J. (1992). Sex differences in jealousy: Evolution, physiology, and psychology. Psychological Science, 3(4), 251–255. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.1992.tb00038.x
- Sagarin, B. J., Martin, A. L., Coutinho, S. A., Edlund, J. E., Patel, L., Skowronski, J. J., & Zengel, B. (2012). Sex differences in jealousy: A meta-analytic examination. Evolution and Human Behavior, 33(6), 595–614. https://doi.org/10.1016/j.evolhumbehav.2012.02.006
- Carpenter, C. J. (2012). Meta-analyses of sex differences in responses to sexual versus emotional infidelity: Men and women are more similar than different. Psychology of Women Quarterly, 36(1), 25–37. https://doi.org/10.1177/0361684311414537
- Edlund, J. E., & Sagarin, B. J. (2017). Sex differences in jealousy: A 25-year retrospective. Advances in Experimental Social Psychology, 55, 259–302. https://doi.org/10.1016/bs.aesp.2016.10.004
- Buss, D. M. (2018). Sexual and emotional infidelity: Evolved gender differences in jealousy prove robust and replicable. Perspectives on Psychological Science, 13(2), 155–160. https://doi.org/10.1177/1745691617698225
- Frederick, D. A., & Fales, M. R. (2016). Upset over sexual versus emotional infidelity among gay, lesbian, bisexual, and heterosexual adults. Archives of Sexual Behavior, 45, 175–191. https://doi.org/10.1007/s10508-014-0409-9
- Larsen, P. H. H., Bendixen, M., Grøntvedt, T. V., Kessler, A. M., & Kennair, L. E. O. (2021). Investigating the emergence of sex differences in jealousy responses in a large community sample from an evolutionary perspective. Scientific Reports, 11, Article 6485. https://doi.org/10.1038/s41598-021-85997-7
- Copen, C. E., Leichliter, J. S., Spicknall, I. H., & Aral, S. O. (2019). Sexually transmitted infection risk reduction strategies among US adolescents and adults with multiple opposite-sex sex partners or perceived partner nonmonogamy, 2011–2017. Sexually Transmitted Diseases, 46(11), 722–727. https://doi.org/10.1097/OLQ.0000000000001067
پرسشهایِ کوتاه
آیا مردها واقعاً بیشتر از خیانتِ جنسی و زنها بیشتر از خیانتِ عاطفی ناراحت میشوند؟
بهطورِ میانگین و در پرسشهایِ انتخابِ اجباری، بله، ولی نه برایِ همه. در یک پژوهشِ بزرگ ۵۴ درصدِ مردانِ دگرجنسگرا و ۳۵ درصدِ زنانِ دگرجنسگرا خیانتِ جنسی را آزاردهندهتر دانستند، یعنی بخشِ مهمی از هر گروه مخالفِ این الگو پاسخ داد. دو فراتحلیل هم دربارهٔ اندازه و دلیلِ تفاوت اختلافنظر دارند.
تفاوتِ اصلیِ خیانتِ جنسی و خیانتِ عاطفی در چیست؟
خیانتِ جنسی بر تماسِ جسمی با فردی بیرون از رابطه تمرکز دارد، و خیانتِ عاطفی بر صمیمیت، دلبستگی یا عشقِ پنهان. در عمل هر دو اغلب با هم می‌آیند. آسیبِ هر دو واقعی است؛ تفاوت بیشتر در شکلِ رنج است، مثل تصویرهایِ جسمیِ مزاحم یا حسِ کنارگذاشته‌شدن، نه در اینکه کدام «مهم‌تر» باشد.
اگر همسرم فقط خیانتِ عاطفی کرده باشد، باز هم حق دارم ناراحت باشم؟
بله. خیانتِ عاطفی هم به اعتماد، رازداری و تعهدِ رابطه ضربه می‌زند و بسیاری از افراد آسیبِ آن را عمیق گزارش می‌کنند. اینکه رابطهٔ جنسی نبوده دلیلی برایِ کوچک‌شمردنِ احساسِ شما نیست. بهتر است بگویید دقیقاً چه چیزی آزارتان می‌دهد و همسرتان مسئولیتِ رفتارش را بپذیرد.
بعد از خیانتِ جنسی باید آزمایشِ بیماری‌هایِ مقاربتی داد؟
این تصمیم را با پزشک یا مرکزِ بهداشت بگیرید؛ آزمایش در اصل مراقبت از سلامتِ هر دو نفر است، نه اتهام. تا روشن‌شدنِ نتیجه می‌توانید از روش‌هایِ محافظ استفاده کنید. گفت‌وگو دربارهٔ آن را کوتاه، روشن و بی‌سرزنش نگه دارید تا به دعوایِ تازه نرسد.
آیا پژوهشهایِ تفاوتِ جنسیتیِ حسادت دربارهٔ رابطهٔ من هم صدق میکند؟
نتیجهیِ این پژوهشها میانگینِ گروه است و دربارهٔ یک فردِ مشخص حکمی نمیدهد. در یک پژوهشِ بزرگ، تفاوتِ جنسیتی فقط در شرکتکنندگانِ دگرجنسگرا دیده شد و در همجنسگرایان نبود. بهتر است پرسش را از خودِ تجربهتان شروع کنید: چه چیزی دقیقاً برایِ شما از همه سختتر است؟
دوره‌ای مرتبط در گُدار
درمانِ فردِ خیانت‌دیده
برایِ کسی که خیانت را کشف کرده و همین حالا در آن ایستاده — چه تصمیم به ماندن گرفته باشد، چه به رفتن، چه هنوز نداند.
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
- خیانتِ عاطفی در برابرِ خیانتِ جسمی: کدام دردناک‌تر است
- خیانتِ زناشویی چیست؟ مرزی که کمتر کسی صریح می‌کِشد
- صمیمیتِ جنسی بعدِ خیانت: چرا بدن هم زمان لازم دارد
- تصاویر ذهنی مزاحم پس از خیانت: وقتی به چرخه‌یِ اضطرابِ رابطه‌ای تبدیل میشوند
- جلسهٔ ۳ مسیرِ خیانت‌دیده — مدیریتِ افکارِ مزاحم و فلاش‌بک
- جلسهٔ ۱ مسیرِ مشترکِ زوجی — مدیریتِ بحران و قوانینِ ایمنیِ گفت‌وگو
- جلسهٔ 23 — صمیمیتِ جنسی از منظرِ خیانت‌کار
تازه‌ترین مقاله‌ها
- بازسازیِ اعتماد: آیا اعتماد بعد از خیانت دوباره ساخته می‌شود؟
- بخشش خیانت: آیا بخشیدن به معنایِ فراموش‌کردن است؟ فرقِ بخشش، فراموشی، تحمل و آشتی
- خیانت و فرزند: به خاطرِ بچه بمانیم یا جدا شویم؟ پژوهشها دربارهٔ تعارض و جدایی چه می‌گویند
- خیانت و رابطهٔ جنسی: چرا بعد از خیانت میل جنسی تغییر میکند؟
- خیانت و عزتِ‌نفس: چرا فردِ خیانت‌دیده خودش را مقصر می‌داند؟