تروما چیست؟ راهنمایِ روان‌شناسیِ تروما: انواع، علائم، چرا بدن نمی‌گذارد می‌گذرد و مسیرِ بهبود

تروما چیست؟

انجمنِ روان‌پزشکیِ آمریکا (۲۰۱۳) رویدادِ آسیب‌زا را مواجهه با مرگ یا تهدیدِ مرگ، آسیبِ جدی یا خشونتِ جنسی تعریف می‌کند: چه مستقیم، چه با شاهد بودن، چه با شنیدنِ آن برایِ نزدیکان (به‌شرطِ خشونت‌آمیز یا تصادفی‌بودنِ رویداد)، و چه با مواجههٔ مکرر با جزئیاتِ آزاردهنده (مثلاً در امدادگران). در عمومِ استفاده، «تروما» به تجربه‌ای گفته می‌شود که توانِ مقابلهٔ فرد را درهم می‌شکند و اثری پایدار بر ذهن و بدن می‌گذارد.

نکتهٔ مهم این است که تروما را اثرِ آن تعریف می‌کنیم، نه فقط خودِ رویداد: دو نفر ممکن است رویدادِ یکسانی را تجربه کنند و یکی دچارِ علائمِ شدید شود و دیگری نه. فهمیدنِ این فرق، سرزنشِ خود را کم می‌کند.

انواعِ تروما

تروماِ تک‌رویدادی (تصادف، حمله، فاجعه). تروماِ مزمن/تکراری (آزار، خشونتِ خانگی، بی‌توجهیِ طولانی). تروماِ رشدی (آسیب در کودکی که بر رشدِ شخصیت و دلبستگی اثر می‌گذارد؛ نزدیک به آنچه هرمن، ۱۹۹۲، برایِ آسیبِ طولانی و مکرر «تروماِ پیچیده» نامید). تروماِ رابطه‌ای (خیانت، رها شدن، آزارِ هیجانی؛ مقالهٔ «تروما بعد از خیانت»). تروماِ ثانویه (شنیدنِ مکررِ آسیبِ دیگران، مثلِ درمانگران).

هر نوع الگوی علائم و راهِ درمانیِ متفاوتی دارد. تروماِ پیچیده معمولاً به درمانِ طولانی‌تر و مرحله‌ای نیاز دارد.

علائمِ اصلی

اختلالِ استرسِ پس‌ازآسیب (PTSD) چهار دسته علامت دارد: ۱. مزاحمت (فلاش‌بک، کابوس، خاطره‌هایِ ناخواسته)؛ ۲. اجتناب (دوری از افکار، مکان‌ها و آدم‌هایِ یادآور)؛ ۳. تغییراتِ منفی در شناخت و خلق (گناه، شرم، بی‌حسی، باورهایِ منفی دربارهٔ خود و جهان)؛ ۴. برانگیختگی و واکنش‌پذیریِ بیش‌ازحد (هشیاریِ زیاد، جهش از صدا، بی‌خوابی، خشم).

این علائم در هفته‌هایِ اول بسیار شایع‌اند و در بیشترِ افراد خودبه‌خود کاهش می‌یابند. اگر بیش از یک ماه ادامه یابند و زندگی را مختل کنند، ممکن است PTSD تشخیص داده شود.

واکنشِ طبیعی یا اختلال؟

بونانو (۲۰۰۴) نشان داد بخشِ بزرگی از افراد پس از رویدادهایِ آسیب‌زا، تاب‌آورند: کارکردِ نسبتاً پایدار را با اختلالی خفیف و گذرا حفظ می‌کنند؛ گروهی دیگر پریشانیِ شدیدتری را تجربه می‌کنند ولی به‌تدریج به عملکرد برمی‌گردند. تروما به‌معنایِ «اختلال» نیست. اما اگر علائم شدت یا ماندگاریِ زیاد یافتند، یا با افسردگی، اضطرابِ شدید، سوءمصرفِ مواد یا افکارِ آسیب به خود همراه شدند، ارزیابیِ حرفه‌ای لازم است.

پنجرهٔ تحمل (مقالهٔ «پنجرهٔ تحمل») کمک می‌کند ببینیم چرا بعضی روزها «بدن خاموش یا منفجر» می‌شود.

چرا ذهن و بدن گیر می‌کنند؟

ایرلز و کلارک (۲۰۰۰) مدلِ شناختیِ PTSD را ارائه دادند: خاطرهٔ آسیب به‌شکلِ ناقص و پراکنده ذخیره می‌شود (بیشتر حس‌ها، کم‌تر روایت)، پس بدونِ «برچسبِ زمان» بازمی‌گردد و حسی از تهدیدِ کنونی می‌سازد؛ و ارزیابی‌هایِ منفی («هیچ‌جا امن نیست») و رفتارهایِ ایمنی‌طلب (اجتناب) آن را نگه می‌دارند.

ون‌دِرکولک (۲۰۱۴) بر نقشِ بدن تأکید می‌کند: آسیب می‌تواند سیستمِ هشدارِ بدن را بیش‌فعال کند، به‌طوری که بدن واکنشِ تهدید را بدونِ خطر نشان دهد. این توضیح می‌دهد چرا فقط «فکر کردن» به آن کافی نیست و درمان‌هایِ بدن‌محور هم کمک می‌کنند.

درمان‌هایِ مبتنی بر شواهد

درمان‌هایِ تثبیت‌شده برایِ PTSD: مواجههٔ طولانی (PE) (فوا و همکاران، ۲۰۰۷)، درمانِ پردازشِ شناختی (CPT)، CBTِ متمرکز بر آسیب و EMDR. اصل مشترک: پردازشِ خاطره در شرایط امن، کاهشِ اجتناب و بازنگریِ باورهایِ منفی. این درمان‌ها باید با درمانگرِ آموزش‌دیده انجام شوند.

مرحله‌بندی مهم است: ابتدا ایمنی و تثبیت (مهارت‌هایِ تنظیمِ هیجان)، سپس پردازشِ خاطره، سپس بازگشت به زندگی (هرمن، ۱۹۹۲). مواجههٔ زودهنگام بدونِ تثبیت ممکن است بازتروما بسازد.

کمکِ شخصی در لحظه

در لحظهٔ فلاش‌بک یا برانگیختگی: تنفسِ آهسته، لنگرِ حسی (پنج چیزی که می‌بینید…)، لمسِ یک شیءِ سرد یا سنگین، یادآوریِ «این گذشته است و اکنون امنم». در بلندمدت: خوابِ منظم، حرکت، حمایتِ اجتماعی، پرهیز از الکل، و اجازه‌دادن به خودتان برایِ «کُند» پیش‌رفتن. این‌ها جایگزینِ درمان نیستند ولی پایه‌ی آن‌اند.

مقالهٔ «چرا نمی‌توانم فراموش کنم» و «فلاش‌بک و تصویرهایِ مزاحم» جزئیات بیشتری دارند.

رشدِ پس‌ازآسیب: ممکن است، ولی اجباری نیست

برخی افراد پس از آسیب، تغییراتِ مثبتی گزارش می‌کنند: عمقِ روابط، حسِ قدرتِ شخصی، قدردانی، معنا. این «رشدِ پس‌ازآسیب» است. اما باید ایمن بماند: نه اینکه آسیب «خوب بود»؛ بلکه اینکه فرد از دلِ رنج، معنا ساخته است. و کسی که رشد نمی‌کند، «شکست» نخورده است (مقالهٔ «از خیانت تا رشدِ پس‌ازتروما»).

چه زمانی کمکِ حرفه‌ای لازم است؟

اگر علائم بیش از چند هفته ادامه دارد؛ اگر فلاش‌بک و کابوس‌هایِ شدید دارید؛ اگر از ترسِ ماشه‌ها زندگی‌تان کوچک شده؛ یا اگر افکارِ آسیب به خود دارید، با روان‌شناس یا روان‌پزشکِ آشنا به تروما تماس بگیرید. در خطر: اورژانسِ اجتماعی ۱۲۳، اورژانس ۱۱۵. مسیرِ «خیانت‌دیده» در گُدار از روان‌آموزیِ تروما تا مواجههٔ تدریجی ۳۰ جلسه دارد.

منابع

1. American Psychiatric Association. (2013). Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders (5th ed.). American Psychiatric Publishing.
2. Herman, J. L. (1992). Trauma and Recovery: The Aftermath of Violence—From Domestic Abuse to Political Terror. Basic Books.
3. van der Kolk, B. (2014). The Body Keeps the Score: Brain, Mind, and Body in the Healing of Trauma. Viking.
4. Ehlers, A., & Clark, D. M. (2000). A cognitive model of posttraumatic stress disorder. Behaviour Research and Therapy, 38(4), 319–345.
5. Foa, E. B., Hembree, E. A., & Rothbaum, B. O. (2007). Prolonged Exposure Therapy for PTSD: Emotional Processing of Traumatic Experiences: Therapist Guide. Oxford University Press.

پرسش‌هایِ کوتاه

دوره‌ای مرتبط در گُدار

درمانِ فردِ خیانت‌دیده

برایِ کسی که خیانت را کشف کرده و همین حالا در آن ایستاده — چه تصمیم به ماندن گرفته باشد، چه به رفتن، چه هنوز نداند.

ادامهٔ این موضوع در گُدار

• جلسهٔ ۲ مسیرِ خیانت‌دیده — فهمِ واکنشِ بدن و ذهن به آسیب (روان‌آموزیِ تروما)
• جلسهٔ ۴ دورهٔ تنظیمِ هیجان — مهارت‌هایِ فوری در لحظهٔ اوج
• وقتی رویدادی می‌گذرد اما بدن نمی‌گذرد: اختلالاتِ آسیب و استرس
• پنجرهٔ تحمل: چرا گاهی هیچ تکنیکی جواب نمی‌دهد
• تروما بعد از خیانت: علائم و درمان
• چرا نمی‌توانم فراموش کنم؟
• ترومای کودکی چیست؟ انواع و نشانه‌ها در بزرگسالی
• PTSDِ پیچیده و ترومایِ رابطه‌ای

تازه‌ترین مقاله‌ها

• عشقِ یک‌طرفه: چرا این‌قدر درد دارد و چطور می‌شود از آن گذشت؟
• استرس چیست و چگونه مدیریتش کنیم؟ از استرسِ مفید تا استرسِ مزمن
• همسرِ کنترل‌گر: نشانه‌ها، روان‌شناسیِ پشتِ آن و مرزِ آزارِ روانی
• قهر و سکوت در رابطه: چرا ساکت می‌شویم، چه اثری دارد و چه کنیم؟
• چه زمانی باید به روان‌شناس مراجعه کرد؟ نشانه‌ها و راهِ شروع