قهر و سکوت در رابطه: چرا ساکت می‌شویم، چه اثری دارد و چه کنیم؟
قهر، در فرهنگِ ما واژه‌یِ آشنایی است: یکی ساکت میشود و جواب نمی‌دهد و طرفِ دیگر باید «بفهمد» کجا اشتباه کرده. اما هر سکوتی قهر نیست. فرق میانِ مکثی برایِ آرامشدن و سکوتی برایِ تنبیه، همان فرقی است که رابطه را ترمیم میکند یا آسیب می‌زند.
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۲۴ مهر ۱۴۰۵
سکوتِ سالم و سکوتِ تنبیهی چه فرقی دارند؟
مکثِ سالم صریح و موقت است: «الان عصبانی‌ام، نیم ساعت دیگر برمی‌گردم.» شما اعلام می‌کنید برایِ چه و تا کِی غایب می‌شوید و بر می‌گردید. این برایِ آرامشدنِ بدن لازم است و گاتمن هم آن را توصیه میکند.
سکوتِ تنبیهی مبهم و نامحدود است: بی‌توضیح ساکت می‌شوید، پاسخ نمی‌دهید و پیام می‌دهید «تو خودت می‌دانی چه کردی». هدفش کنترل یا مجازات است، نه آرامشدن. این‌جا طرفِ مقابل ناچار میشود حدس بزند و عذرخواهی کند.
چرا افراد قهر می‌کنند؟
دلیل‌ها متفاوت است. بعضی‌ها از شدتِ هیجان «یخ می‌زنند» و نمی‌دانند چه بگویند. بعضی از ترسِ دعوا فرار می‌کنند. بعضی در خانواده یاد گرفته‌اند سکوت یعنی اعتراض. و بعضی هم آگاهانه یا ناآگاهانه می‌خواهند طرف را تنبیه کنند یا دوباره به دست آورند.
کریستنسن و هیوی (۱۹۹۰) الگوی «خواستن/کناره‌گیری» را توصیف کردند: یک نفر نزدیکی و گفتوگو می‌خواهد، دیگری کنار می‌کشد؛ هر کدام رفتارِ دیگری را تشدید میکند. قهر اغلب بخشی از همین چرخه است.
اثرش بر کسی که نادیده گرفته میشود
ویلیامز و همکاران (۱۹۹۸) سکوتِ تنبیهی را از دیدِ کسانی که آن را تجربه کرده بودند بررسی کردند. ویلیامز (۲۰۰۷) در مرورِ پژوهش‌هایِ «طردشدن» نشان داد نادیده‌گرفته‌شدن، حتی مدتِ کوتاه، نیازهایِ بنیادی مثلِ تعلق، عزتِ نفس و کنترل را تهدید میکند.
در رابطه‌یِ زناشویی، قهرِ تکرارشونده میتواند حسِ ناامنی، اضطراب و سردرگمی بسازد. طرفِ مقابل یاد می‌گیرد برایِ جلوگیری از سکوت، نظر و نیازِ خود را پنهان کند، و رابطه کم‌کم از صداقت تهی میشود.
اگر شما قهر می‌کنید
ببینید قبلِ سکوت چه حسی دارید: ترس، خشم، درماندگی؟ نامِ آن را بگویید، حتی اگر فقط یک جمله باشد: «الان نمی‌توانم حرف بزنم، به وقت نیاز دارم.» مدتی را مشخص کنید و برگردید. اگر نیاز به فاصله دارید، فاصله را اعلام کنید، نه اینکه «محو» شوید.
اگر الگو از کودکی آمده، با مشاور روی آن کار کنید. تغییر آسانتر از آن است که فکر می‌کنید، به شرط آنکه جایگزینِ مشخصی داشته باشید.
اگر طرفِ مقابلِ شما قهر میکند
دنبال کردنِ بیپایان معمولاً سکوت را بیشتر میکند. به‌جایِ آن یک بار روشن بگویید: «می‌خواهم این موضوع را حل کنم. وقتی آماده بودی بگو.» و بعد به زندگی‌تان ادامه دهید. هر بار با عذرخواهیِ ناعادلانه سکوت را تمام کردن، به آن پاداش می‌دهد.
اگر سکوت هفته‌ها ادامه دارد یا همراهِ تحقیر، تهدید یا کنترل است، این دیگر قهرِ عادی نیست و ارزیابیِ تخصصی لازم است. اگر افکارِ آسیب به خود دارید یا در خطرِ فوری هستید، همین حالا با اورژانسِ اجتماعی ۱۲۳ یا یک متخصصِ حضوری تماس بگیرید.
جایگزین‌هایِ سالم برایِ سکوت
سه جمله‌یِ ساده میتواند جایگزینِ قهر شود: «الان نمی‌توانم حرف بزنم.»، «به نیم ساعت وقت نیاز دارم.»، «وقتی برگشتم می‌خواهم درباره‌اش حرف بزنیم.» این سه جمله مرزِ سکوت را مشخص می‌کنند و به طرفِ مقابل پیامِ امنیت می‌دهند.
اگر در لحظه‌یِ دعوا نمی‌توانید حرف بزنید، نوشتن هم میتواند پل باشد: چند جمله‌یِ کوتاه که بگوید چه حسی دارید و چه چیزی میخواهید، بدونِ سرزنش. ولی نوشتن نباید جایگزینِ همیشگیِ گفتوگو شود. هدف این است که ظرفیتِ گفتوگو را کم‌کم برگردانید، نه اینکه برایِ همیشه پشتِ پیام پنهان شوید.
جمع‌بندی
هر سکوتی قهر نیست. مکثِ اعلامشده و کوتاه برایِ آرامشدن سالم است؛ سکوتِ مبهم و طولانی برایِ تنبیه، به رابطه آسیب می‌زند و حس ناامنی می‌سازد. مرزِ میانِ این دو، شفافیت و بازگشت است.
اگر شما قهر می‌کنید، مدتِ مکث را اعلام کنید و برگردید. اگر طرفِ مقابل قهر میکند، یک بار صریح بگویید میخواهید حل کنید و به الگو پاداش ندهید. اگر سکوت با تحقیر و کنترل همراه است، کمکِ تخصصی بگیرید.
نکته برایِ والدین و فرزندان
قهر فقط در رابطه‌یِ زوجی نیست. والدینی که با سکوت فرزند را تنبیه می‌کنند، به او می‌آموزند محبت مشروط است. فرزندانی که این را تجربه کرده‌اند، بعدها در رابطه‌هایِ خود ممکن است یا همین الگو را تکرار کنند یا از هر سکوتی بترسند.
اگر در خانه‌ای هستید که قهر رایج است، می‌توانید الگو را بشکنید: به کودک بگویید «الان عصبانی‌ام و نیاز دارم آرام شوم؛ بعد با هم حرف می‌زنیم» و بعد حتماً برگردید. این هم مهارتِ تنظیمِ هیجان را نشان می‌دهد و هم امنیتِ دلبستگی را حفظ میکند.
منابع
- Williams, K. D., Shore, W. J., & Grahe, J. E. (1998). The silent treatment: Perceptions of its behaviors and associated feelings. Group Processes & Intergroup Relations, 1(2), 117–141.
- Williams, K. D. (2007). Ostracism. Annual Review of Psychology, 58, 425–452.
- Christensen, A., & Heavey, C. L. (1990). Gender and social structure in the demand/withdraw pattern of marital conflict. Journal of Personality and Social Psychology, 59(1), 73–81.
پرسش‌هایِ کوتاه
قهر کردن با همسر عادی است یا آسیبزاست؟
مکثِ کوتاه و اعلامشده برایِ آرامشدن سالم است و حتی توصیه میشود. اما قهرِ طولانی، مبهم و تنبیهی، که طرف را در بلاتکلیفی میگذارد، آسیبزاست. معیار این است: آیا سکوت برایِ آرامشدن و بازگشت است یا برایِ مجازات و کنترل؟
همسرم هر بار قهر میکند؛ چطور رفتار کنم؟
یک بار روشن بگویید که میخواهید مشکل را حل کنید و وقتی آماده بود گفتوگو کنید. از دنبالکردنِ بیپایان و عذرخواهیِ ناعادلانه برایِ پایاندادن به سکوت پرهیز کنید، چون الگو را تقویت میکند. اگر الگو تکرار میشود، مشاورِ زوج میتواند به هر دو کمک کند.
اگر خودم وقتی عصبانی میشوم ساکت میشوم چه کنم؟
پیش از ساکتشدن بگویید به وقت نیاز دارید و مدتِ مشخصی را اعلام کنید، مثلاً نیم ساعت، و بعد برگردید. هدفِ سکوت باید آرامشدنِ بدن باشد، نه تنبیه. اگر این الگو ریشه در کودکی دارد، کار با مشاور تغییر را آسانتر میکند.
دوره‌ای مرتبط در گُدار
دورهٔ کنترلِ خشم و پرخاشگری
برایِ کسی که خشمش به رابطه، کار یا سلامتش آسیب می‌زند. اگر خشم به خشونتِ فیزیکی رسیده، این دوره کافی نیست و درمانِ حضوری لازم است.
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
تازه‌ترین مقاله‌ها
- عشقِ یک‌طرفه: چرا این‌قدر درد دارد و چطور میشود از آن گذشت؟
- استرس چیست و چگونه مدیریتش کنیم؟ از استرسِ مفید تا استرسِ مزمن
- همسرِ کنترل‌گر: نشانه‌ها، روان‌شناسیِ پشتِ آن و مرزِ آزارِ روانی
- چه زمانی باید به روان‌شناس مراجعه کرد؟ نشانه‌ها و راهِ شروع
- مشاوره و رواندرمانیِ آنلاین: آیا مؤثر است و با حضوری چه فرقی دارد؟