قهرِ جنسی: وقتی رابطهٔ جنسی تبدیل به ابزارِ تنبیه می‌شود
گاهی رابطهٔ جنسی از جایِ نزدیکی به «ابزار» تبدیل می‌شود: «تو کارِ بدی کردی، پس رابطه‌ای در کار نیست.» به این الگو می‌شود «قهرِ جنسی» یا «سلبِ رابطه به‌عنوانِ تنبیه» گفت. با «نه»ی طبیعی که از خستگی یا بی‌میلی می‌آید فرق دارد، و ریشه‌اش اغلب خشمِ فروخورده و درماندگی است. این مقاله می‌گوید قهرِ جنسی چیست، چرا آسیب می‌زند و چطور می‌شود از آن بیرون آمد.
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۱۴ مهر ۱۴۰۵
قهرِ جنسی چیست؟
قهرِ جنسی یعنی رابطه را به‌عمد و برایِ ابرازِ خشم یا تنبیهِ همسر متوقف کردن. نشانه‌اش این است که «نه» با پیامی همراه است: «تا عذرخواهی نکنی/کاری را نکنی/رفتارت را تغییر ندهی، خبری نیست.» رابطه به پاداش یا مجازات تبدیل می‌شود.
این با «نه»ی طبیعی که از خستگی، بیماری یا بی‌میلی می‌آید متفاوت است. «نه»ی طبیعی دربارهٔ حالِ فردِ ردکننده است؛ قهرِ جنسی دربارهٔ رفتارِ طرفِ مقابل و برای تغییرِ آن است.
چرا این اتفاق میافتد؟
ریشه معمولاً درماندگی است. فردِ خشمگین احساس میکند راه‌هایِ دیگر برایِ شنیده‌شدن را امتحان کرده و نتیجه نگرفته؛ رابطهٔ جنسی تنها «اهرمی» است که در دست دارد. گاهی هم الگوِ یادگرفته‌شده است: «در خانهٔ ما هم قهر می‌کردند.»
اغلب این چیزی بیش از یک تاکتیک است؛ گرفتنِ نزدیکی، راهی برایِ محافظت از خود در برابرِ آسیب نیز هست: «تا وقتی احساس میکنم دیده نمی‌شوم، نمیتوانم باز باشم.» این هم فهمیدنی است، ولی با تنبیه فرق دارد.
چه آسیبی می‌زند؟
برایِ طرفِ مقابل، قهرِ جنسی یعنی رد شدن و تحقیر. او می‌آموزد که محبت مشروط است و باید برایِ گرفتنش «رفتارِ خوب» نشان دهد. این یا به خشم و تقابل می‌انجامد یا به عقب‌نشینی و شرم.
برایِ خودِ قهرکننده هم هزینه دارد: او هم از نزدیکی محروم می‌شود و در دورِ «من خشمگینم، پس فاصله می‌گیرم، پس تنها می‌شوم، پس خشمگین‌ترم» میافتد. مطالعاتِ گاتمن نشان می‌دهد الگوهایِ تحقیر و پناه‌بردن به سکوت (دیوارکشیدن) از پیش‌بینی‌کننده‌هایِ شناخته‌شدهٔ فروپاشیِ رابطه‌اند.
تله‌یِ «تعقیب و گریز»
معمولاً یک نفر پیگیری میکند (انتقاد، سرزنش، درخواست) و دیگری عقب می‌کشد (سکوت، بی‌میلی). کریستنسن و هیوی (۱۹۹۰) در پژوهشی کلاسیک «الگویِ تقاضا–عقب‌نشینی» را بررسی و اندازه‌گیری کردند. قهرِ جنسی گاهی شکلِ شدیدِ عقب‌نشینی است.
هرچه فشار بیشتر می‌شود، عقب‌نشینی بیشتر می‌شود. مقالهٔ «الگویِ تعقیب–عقب‌نشینی در دعواها» این چرخه را با جزئیات می‌گوید. راهِ خروج، شکستنِ چرخه از هر دو سو است.
اگر شما قهر می‌کنید
از خودتان بپرسید: «واقعاً چه میخواهم؟ چه چیزی را نشنیده‌ام؟» خشمِ شما معمولاً یک نیازِ دیدهنشده را پنهان کرده: احترام، توجه، پاسخگویی. مستقیم بگویید: «وقتی این اتفاق میافتد، احساسِ بیاهمیتی میکنم و دیگر نمیتوانم نزدیک شوم.» این جمله‌ها همان پیام را بدونِ تنبیه می‌رسانند.
و روشن کنید که «نه»ی امروز برای تنبیه نیست؛ به‌ویژه اگر واقعاً نمی‌خواهید، بگویید دلیلِ آن چیست. شفافیت، اعتماد را حفظ میکند.
اگر شما قربانیِ قهرِ جنسی هستید
به جایِ التماس یا خشم، پرسیدنِ مستقیم کمک میکند: «حس میکنم فاصله گرفتهای. میخواهم بدانم چه چیزی باعثش شده.» اگر پاسخ «چون فلان کارت بد بود» است، آن کار را جدی بگیرید، ولی بگویید که تنبیه راهِ حل نیست.
از «معاملهکردن» هم پرهیز کنید: دادنِ امتیاز در ازایِ رابطه، الگو را تثبیت میکند. بپذیرید که رنجش واقعی است، و بپرسید چه چیزی لازم است تا بتوانید با هم آن را ترمیم کنید.
قهرِ لحظه‌ای با الگویِ پایدار فرق دارد
بعد از یک جدالِ واقعی، طبیعی است که چند روز نخواهید نزدیک شوید؛ زخمِ تازه نزدیکی را سخت میکند. این قهرِ لحظه‌ای است و با گفت‌وگو و ترمیم از بین می‌رود. الگویِ پایدار وقتی است که «نه» به‌صورتِ ابزارِ همیشگی درآمده: هر اختلافی با قطعِ رابطه پاسخ داده می‌شود، شرط‌هایی گذاشته می‌شود («تا فلان کار را نکنی…»)، و رابطه تنها وقتی برمی‌گردد که طرفِ مقابل تسلیم شود.
پرسشی که کمک میکند: «آیا این فاصله دربارهٔ آسیبی است که دیده‌ام، یا دربارهٔ کنترلِ رفتارِ دیگری؟» پاسخِ صادقانه به این پرسش، جهتِ تغییر را روشن میکند. اگر الگو با ترس، تحقیر یا تهدید همراه است، به مرحلهٔ ایمنی رسیده‌اید و باید از یک متخصص یا نفرِ امن کمک بگیرید.
ترمیم، بهجایِ تنبیه
گاتمن «تلاش‌هایِ ترمیمی» را مهم می‌داند: جمله‌ها یا کارهایِ کوچکی که تنش را کم می‌کنند («بیا یک لحظه نفس بکشیم»، «حق با توست در این بخش»). وقتی ترمیم جایِ قهر را بگیرد، رابطه از «برنده/بازنده» به «ما در برابرِ مشکل» تبدیل می‌شود.
اگر هر دو بارها تلاش کرده‌اید و الگو برمی‌گردد، یا اگر قهر با تحقیر، تهدید یا ترس همراه است، کمکِ یک درمانگرِ زوج ضروری است. دورهٔ «صمیمیتِ جنسی» جلسه‌ای دربارهٔ ترمیم پس از ردشدن و سوءتفاهم دارد.
منابع
- Christensen, A., & Heavey, C. L. (1990). Gender and social structure in the demand/withdraw pattern of marital conflict. Journal of Personality and Social Psychology, 59(1), 73–81.
- Gottman, J. M., & Levenson, R. W. (2000). The timing of divorce: Predicting when a couple will divorce over a 14-year period. Journal of Marriage and Family, 62(3), 737–745.
پرسش‌هایِ کوتاه
تفاوتِ قهرِ جنسی با نخواستنِ طبیعی چیست؟
«نه»ی طبیعی دربارهٔ حالِ فردِ ردکننده است: خستگی، بیماری، بی‌میلی. قهرِ جنسی دربارهٔ رفتارِ طرفِ مقابل است و برایِ تغییرِ آن: رابطه به پاداش یا مجازات تبدیل می‌شود («تا عذرخواهی نکنی، خبری نیست»). اگر «نه» با پیامِ تنبیهی همراه است، باید آن را به‌صورتِ الگو جدی گرفت.
اگر همسرم از رابطه برایِ تنبیه استفاده میکند، چه واکنشی نشان دهم؟
بهجایِ التماس یا خشم، مستقیم بپرسید: «حس میکنم فاصله گرفتهای؛ میخواهم بدانم چه چیزی باعثش شده.» رنجشِ واقعی او را جدی بگیرید، ولی بگویید تنبیه راهِ حل نیست. از «معاملهکردن» (دادنِ امتیاز در ازایِ رابطه) پرهیز کنید که الگو را تثبیت میکند.
چطور خشمم را بدونِ قهرِ جنسی بیان کنم؟
پشتِ خشم یک نیازِ دیدهنشده است: احترام، توجه، پاسخگویی. آن را مستقیم و بدونِ سرزنش بگویید: «وقتی این اتفاق میافتد، احساسِ بیاهمیتی میکنم و نمیتوانم نزدیک شوم.» وقتی نزدیک نمیشوید، روشن کنید که این «نه» برایِ تنبیه نیست، تا اعتماد حفظ شود.
دوره‌ای مرتبط در گُدار
دورهٔ رضایتِ زوجی از صمیمیتِ جنسی
برایِ زوجی که می‌خواهند رضایتِ کلی‌شان از صمیمیتِ جنسی را با گفت‌وگو و تمرینِ ساختاریافته بهتر کنند — نه ابزارِ تشخیص یا درمانِ یک اختلالِ کارکردِ جنسیِ مشخص (برایِ آن، ارزیابیِ پزشکی/تخصصیِ حضوری لازم است؛ محتوایِ مرجعِ بالینیِ همین موضوع را هم در دورهٔ dsmReference، ویژهٔ همکاران، می‌بینید).
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
تازه‌ترین مقاله‌ها
- عشقِ یک‌طرفه: چرا این‌قدر درد دارد و چطور می‌شود از آن گذشت؟
- استرس چیست و چگونه مدیریتش کنیم؟ از استرسِ مفید تا استرسِ مزمن
- همسرِ کنترل‌گر: نشانه‌ها، روان‌شناسیِ پشتِ آن و مرزِ آزارِ روانی
- قهر و سکوت در رابطه: چرا ساکت می‌شویم، چه اثری دارد و چه کنیم؟
- چه زمانی باید به روان‌شناس مراجعه کرد؟ نشانه‌ها و راهِ شروع