آیا عاشق‌شدن بر دیگری خیانت است؟ تفاوتِ احساس با انتخاب، و چه باید کرد
«عاشقِ کسِ دیگری شدهام و نمی‌خواهم.» یا: «همسرم می‌گوید عاشقِ دیگری شده، آیا این خیانت است؟» پاسخِ روان‌شناختی دو لایه دارد: احساس اتفاق می‌افتد و بهتنهایی گناه نیست؛ ولی آنچه با آن می‌کنیم (پنهان‌کاری، پرورش، فاصلهگرفتن از شریک) میتواند آن را به خیانت تبدیل کند. این مقاله می‌گوید چرا کشش طبیعی است، چه چیز آن را از احساس به رفتار می‌برد و اگر درگیرش هستید چه باید کرد.
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۱۵ مهر ۱۴۰۵
احساس و انتخاب: دو چیزِ جدا
کشش و دل‌بستگی در ذهنِ ما همیشه با اراده شروع نمی‌شود. ممکن است بدونِ قصد، بدونِ اجازه و حتی بدونِ خواست، به کسی علاقه پیدا کنیم. این «اتفاق» است. اما اینکه با این علاقه چه می‌کنیم، گرمش کنیم یا کم‌رنگش، به همسرمان بگوییم یا پنهان کنیم، «انتخاب» است. اخلاقِ رابطه معمولاً بر انتخاب‌ها متمرکز است، نه بر هیجانِ لحظه‌ای.
پس پاسخِ مختصر: احساسِ ناخواسته خیانت نیست؛ ولی پرورشِ پنهانیِ آن در بسیاری از تعریفها به خیانتِ عاطفی نزدیک میشود.
چرا افراد متعهد هم جذب می‌شوند
جان‌سون و راسبالت (۱۹۸۹) نشان دادند افراد متعهد معمولاً جذابیتِ گزینه‌هایِ دیگر را کم‌ارزش‌تر می‌بینند و این یکی از سازوکارهایِ حفظِ تعهد است. سیمپسون، گنگستاد و لرما (۱۹۹۰) هم دیدند کسانی که در رابطه‌اند، جذابیتِ جنسِ مخالفِ جوان را کمتر از کسانی که در رابطه نیستند ارزیابی می‌کنند. میلر (۱۹۹۷) نیز مطالعه کرد که افرادِ متعهد کمتر به گزینه‌هایِ جایگزین توجه می‌کنند.
یعنی ذهنِ متعهد معمولاً یک «سپرِ محافظ» دارد. وقتی این سپر کار نمی‌کند، ممکن است ناراحتی، دلتنگی، کسالتِ رابطه یا کمبودِ توجه در کار باشد. این‌ها یافته‌هایِ همبستگی یا آزمایشگاهیِ دانشجویی‌اند و نمی‌گویند هر کشش حتماً از نارضایتی می‌آید.
عاشق‌شدن در مغز چه شکلی است
آرون و همکارانش (۲۰۰۵) با fMRI در ۱۷ نفر که تازه و شدید عاشق بودند، دیدند تصویرِ معشوق مناطقِ پاداش و انگیزش را فعال می‌کند. نمونه کوچک است و نباید از آن نتیجه گرفت که عشق «اعتیاد» است، ولی به ما می‌گوید چرا این حالت چنین فراگیر و پرانرژی حس میشود.
نکتهٔ عملی: این حالتِ پرانرژی معمولاً با گذشتِ ماه‌ها فروکش می‌کند؛ تصمیم‌هایِ بزرگ در اوجِ آن می‌توانند بعدها پشیمان‌کننده باشند.
کِی احساس به خیانت می‌رسد
گلس و رایت (۱۹۸۵) در نمونه‌ای ۳۰۰ نفره دیدند درگیریِ فرازناشویی در مردان بیشتر جنسی و در زنان بیشتر عاطفی بود، و ترکیبِ جنسی و عاطفی با بیشترین نارضایتیِ زناشویی همراه بود. این نمونه هدفمند، سفیدپوست و متعلق به دهه ۱۹۸۰ است.
در عمل چند نشانه کمک می‌کند: پنهان‌کاری (از همسر پنهان می‌کنید)، جابه‌جاییِ صمیمیت (رازهایتان را به او می‌گویید و به همسر نه)، پرورش (دنبالِ بهانه برایِ دیدن و پیام‌دادن هستید) و مقایسه (همسر را با او می‌سنجید). وقتی دو سه مورد را دارید، دیگر فقط احساس نیست.
اگر شما کسی هستید که عاشقِ دیگری شده‌اید
نخست، احساس را بپذیرید ولی بر آن عمل نکنید: شرمِ بیش‌ازحد، شما را به پنهان‌کاری می‌کشاند. دوم، فاصله بگیرید: تماسِ پیام و دیدار را کم کنید یا قطع. سوم، بپرسید این احساس چه چیزی را نشان می‌دهد: شاید کمبودی در رابطه، شاید فقط تازگی؛ با مشاور بررسی کنید. چهارم، دربارهٔ بازگویی به همسر، با مشاور تصمیم بگیرید؛ بازگویی عجولانه یا اعتراف برایِ سبک‌شدنِ خودتان میتواند آسیبِ جدی بزند.
اگر مدتی است رابطه را پرورش می‌دهید، دیگر بهتر است صادقانه درباره‌اش حرف بزنید؛ مقالهٔ «بگویم یا نگویم؟» را ببینید.
اگر همسرتان گفته که عاشقِ دیگری شده
اولین واکنشِ طبیعی شوک و خشم است. ولی بپرسید: آیا فقط احساس است یا رابطه هم هست؟ آیا آمادهٔ فاصله گرفتن است؟ آیا می‌خواهد روی رابطه کار کند؟ پاسخ‌ها مسیر را تعیین می‌کنند. اعتراف به احساس، بدونِ رفتار، میتواند حتی نشانهٔ صداقت باشد، گرچه دردناک است؛ مهم این است که بعد از آن چه اتفاقی می‌افتد.
و مراقبِ خودتان باشید: مقایسه با فردِ سوم و شک، طبیعی‌اند (مقاله‌هایِ «مقایسهٔ خود با فرد سوم» و «حسادت پس از خیانت»).
تفاوتِ کشش، شیفتگی و عشق
کشش یعنی جذب‌شدن؛ شیفتگی یعنی حالتِ پرانرژی و درگیرِ فکر؛ عشق یعنی پیوندی که با شناخت، مراقبت و تعهد در طولِ زمان ساخته میشود. بسیاری از «عاشق‌شدن»هایِ در رابطه، در واقع شیفتگی‌اند، حالتی که اغلب از تازگی و تخیل تغذیه میشود و با شناختِ واقعیِ فرد کم‌رنگ‌تر میشود.
این به معنایِ بی‌ارزش‌بودنِ احساس نیست؛ یعنی قبل از تصمیم‌هایِ بزرگ، به آن زمان بدهید و واقعیت را از تخیل جدا کنید. گفتوگو با مشاوری بی‌طرف، از پنهان‌کردن یا اعتراف‌های هیجانی کارآمدتر است.
پیش‌گیری: کشش را مدیریت کنید
کشش به دیگران رخ می‌دهد. سالم‌ترین استراتژی: هرچه زودتر آن را برایِ خودتان نام ببرید («این فرد برایم جذاب است»)، فاصله بگیرید و جایی برایِ صمیمیتِ بیشتر با همسرتان باز کنید. در بستهٔ «خیانتِ دیجیتال» و «درمانِ فردِ خیانت‌کرده» موقعیت‌هایِ پرخطر و پروتکلِ شخصی را مرور می‌کنیم.
منابع
- Johnson, D. J., & Rusbult, C. E. (1989). Resisting temptation: Devaluation of alternative partners as a means of maintaining commitment in close relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 57(6), 967–980.
- Simpson, J. A., Gangestad, S. W., & Lerma, M. (1990). Perception of physical attractiveness: Mechanisms involved in the maintenance of romantic relationships. Journal of Personality and Social Psychology, 59(6), 1192–1201.
- Miller, R. S. (1997). Inattentive and contented: Relationship commitment and attention to alternatives. Journal of Personality and Social Psychology, 73(4), 758–766.
- Aron, A., Fisher, H., Mashek, D. J., Strong, G., Li, H., & Brown, L. L. (2005). Reward, motivation, and emotion systems associated with early-stage intense romantic love. Journal of Neurophysiology, 94(1), 327–337.
- Glass, S. P., & Wright, T. L. (1985). Sex differences in type of extramarital involvement and marital dissatisfaction. Sex Roles, 12(9–10), 1101–1120.
پرسش‌هایِ کوتاه
اگر فقط در دلم عاشقِ کسِ دیگری شدهام و هیچکاری نکردهام، باز هم خیانت کردهام؟
از نظرِ بسیاری از تعریفها، احساسِ ناخواسته بهتنهایی خیانت نیست؛ چیزی که اهمیت دارد انتخابهایِ شما بعد از آن است. اگر پنهانی آن را پرورش دهید، با او نزدیکتر شوید یا از همسر فاصله بگیرید، به خیانتِ عاطفی نزدیک میشود. با فاصلهگرفتن و گفتوگو با مشاور مدیریتش کنید.
عاشقِ شدن در رابطهٔ متعهدانه نشانهٔ این است که رابطهام تمام شده؟
لزوماً نه. کشش به دیگران رایج است و میتواند از تازگی، کمبودِ توجه یا مشکلِ رابطه بیاید. نشانهٔ تمامِ رابطه نیست؛ نشانهای است که باید معنایش را بفهمید. بررسی کنید چه چیزی را از او میگیرید که در رابطهٔ اصلی نمییابید و آیا میتوان آن را در رابطه ساخت.
همسرم گفته عاشقِ دیگری شده. باید چه کنم؟
اول شوک و خشم طبیعی است؛ تصمیمِ بزرگ نگیرید. بپرسید آیا فقط احساس است یا رابطه هم بوده، آیا حاضر است فاصله بگیرد و روی رابطه کار کند. از حمایتِ روانی و مشاورِ زوج بهره ببرید و مراقب خودتان باشید؛ مقایسه با فردِ سوم و حسادت در این مرحله طبیعی است.
دوره‌ای مرتبط در گُدار
درمانِ فردِ خیانت‌کرده
برایِ کسی که خیانت کرده و می‌خواهد مسئولیتش را کامل بپذیرد. اگر هنوز دنبالِ توجیه یا تقسیمِ تقصیر هستید، این دوره کمکی نمی‌کند.
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
- جلسهٔ ۸ مسیرِ خیانت‌کرده — شناساییِ موقعیت‌هایِ پرخطر و نوشتنِ پروتکل
- جلسهٔ ۱ بستهٔ خیانتِ دیجیتال — نردبانِ شش‌پله برایِ تعریفِ خطِ خودتان
- مرزِ میانِ دوستی، صمیمیتِ عاطفی و خیانتِ دیجیتال کجاست؟
- خیانتِ عاطفی در برابرِ خیانتِ جسمی: کدام دردناک‌تر است
- خیانتِ زناشویی چیست؟ مرزی که کمتر کسی صریح می‌کِشد
- بگویم یا نگویم؟ تصمیمی که پیش از هر تصمیمِ دیگری باید گرفت
تازه‌ترین مقاله‌ها
- عشقِ یک‌طرفه: چرا این‌قدر درد دارد و چطور میشود از آن گذشت؟
- استرس چیست و چگونه مدیریتش کنیم؟ از استرسِ مفید تا استرسِ مزمن
- همسرِ کنترل‌گر: نشانه‌ها، روان‌شناسیِ پشتِ آن و مرزِ آزارِ روانی
- قهر و سکوت در رابطه: چرا ساکت می‌شویم، چه اثری دارد و چه کنیم؟
- چه زمانی باید به روان‌شناس مراجعه کرد؟ نشانه‌ها و راهِ شروع