عذرخواهی، پشیمانی و مسئولیت‌پذیری: کدام‌یک در ترمیم اعتماد اهمیت بیشتری دارند؟

سه چیزِ متفاوت با یک نام

عذرخواهی یک عملِ ارتباطی است: پیامی که به دیگری می‌رسد. پشیمانی یک حالتِ درونی است: رنج و تأسف برای آنچه کرده‌اید. مسئولیت‌پذیری یک موقعیتِ رفتاری است: پذیرفتنِ اینکه تصمیم از شما بود و انجامِ اقدامی برایِ جبران. ممکن است کسی پشیمان باشد و مسئولیت نپذیرد، یا عذرخواهی کند و هیچ‌کاری نکند.

همین تفکیک توضیح می‌دهد چرا گاهی همسرِ آسیب‌دیده باورش نمی‌شود: عذرخواهی و پشیمانی ممکن است واقعی باشند، اما اگر به مسئولیت و رفتار ختم نشوند، ناتمام‌اند.

پژوهش دربابِ اجزایِ عذرخواهی

لوئیکی، پولین و لونت (۲۰۱۶) در پژوهشی تجربی، شش جزءِ عذرخواهی را بررسی کردند: ابرازِ تأسف، توضیح، پذیرشِ مسئولیت، اعلامِ توبه، پیشنهادِ جبران و درخواستِ بخشش. نتیجه‌یِ اصلیِ آن‌ها این بود که «پذیرشِ مسئولیت» مهم‌ترین جزء ارزیابی شد و «پیشنهادِ جبران» در رتبه‌یِ بعد بود؛ ابرازِ تأسف، که ما معمولاً اولین و اغلب تنها جزء می‌گوییم، اثرِ کمتری داشت.

این یافته از یک موقعیتِ آزمایشگاهیِ کلی است، نه از زوج‌هایِ پس از خیانت، پس آن را قطعی تعمیم نمی‌دهم؛ اما با منطقِ بالینی می‌خواند: آنچه اعتماد را برمی‌گرداند، حسِ تأسف نیست، قبولِ کاری است که انجام شده و اقدامی است که برایش می‌شود.

چرا پشیمانیِ صرف کافی نیست

پشیمانی، هرچند واقعی، درباره‌یِ خودِ فرد است: رنجِ او، شرمِ او. وقتی گفت‌وگو کاملاً به پشیمانیِ او بچرخد، همسر حس می‌کند باید تسلی‌دهنده‌یِ طرفی شود که به او آسیب زده است. این همان چیزی است که جلسه‌یِ ۱۴ بسته‌یِ درمانِ فردِ خیانت‌کرده توصیف می‌کند: آنچه از بیرون پشیمانی به‌نظر می‌رسد، گاهی از درون خشمِ مداوم علیهِ خود است، و این همان انرژی‌ای را می‌سوزاند که ترمیم لازم دارد.

تانگنی در پژوهش‌هایِ شرم و گناه نشان داده است که شرمِ شدید به پنهان‌کاری و اجتناب می‌کشد و گناه به جبران. مقاله‌یِ «شرم در برابرِ گناه» این تفکیک را باز می‌کند. پشیمانیِ مفید از نوعِ گناه است: متمرکز بر رفتار و به‌سوی جبران.

مسئولیت‌پذیری چه شکلی دارد

مسئولیت‌پذیریِ واقعی سه نشانه دارد. اول، «بدونِ اما»: پذیرشِ تصمیم بدونِ اشاره به قصورِ همسر یا شرایط به‌عنوانِ بهانه. دوم، «بدونِ دفاع»: شنیدنِ رنجِ همسر بدونِ توضیح‌دادن، توجیه یا خاموش‌کردنِ گفت‌وگو. این همان مهارتی است که جلسه‌یِ ۵ بسته‌یِ درمانِ فردِ خیانت‌کرده و جلسه‌یِ ۶ بسته‌یِ بازسازیِ اعتماد می‌آموزند. سوم، «با اقدام»: اجرایِ تغییرِ مشخص، شفافیتِ توافق‌شده و پروتکلِ پیشگیری.

گاتمن اولین گامِ ترمیم را «کفاره» می‌نامد، یعنی مسئولیتِ کامل و بدونِ دفاع. پس از آن «همسویی» (فهمیدنِ دنیایِ درونیِ همسر) و «دلبستگی» (ساختنِ دوباره‌یِ پیوند) می‌آید.

نقشِ عذرخواهی

این به‌معنایِ بی‌اهمیتی عذرخواهی نیست. فرامطالعه‌ها (مثلاً فر، گلفند و ناگ ۲۰۱۰) نشان می‌دهند عذرخواهی با بخشش و ترمیمِ رابطه همبسته است. اما عذرخواهی وقتی اثر دارد که محتوا داشته باشد: پذیرشِ مسئولیت، نامِ آسیب و پیشنهادِ جبران. عذرخواهیِ تهی («متأسفم که ناراحت شدی») نه‌تنها کمک نمی‌کند، بلکه می‌تواند بی‌احترامی به‌نظر برسد.

مقاله‌یِ «عذرخواهیِ واقعی» نمونه‌هایِ جمله‌هایِ مؤثر را آورده است؛ این متن بر جایگاهِ آن در کنارِ دو مفهومِ دیگر تمرکز دارد.

پس کدام مهم‌تر است؟

اگر مجبور باشم یکی انتخاب کنم: مسئولیت‌پذیریِ رفتاری. عذرخواهی ابزارِ بیان آن است و پشیمانی انگیزه‌یِ درونیِ آن؛ اما آنچه همسر می‌بیند و اعتمادش را می‌سازد، رفتار است. به عبارتِ دیگر، عذرخواهی اگر به مسئولیت ختم نشود، حرف است؛ پشیمانی اگر به عمل ختم نشود، حسِ خصوصیِ شماست؛ و مسئولیت‌پذیری، حتی بدونِ عذرخواهیِ زیبا، اعتماد می‌سازد.

اگر شما همسرِ خطاکار هستید

به‌جایِ تمرکز بر اینکه «چطور جمله‌یِ بهتری بگویم»، بپرسید: «چه کاری برایِ جبرانِ آسیب می‌توانم انجام بدهم که او آن را ببیند؟» و «وقتی او درد می‌گوید، چطور می‌شنوم بدونِ دفاع؟» عذرخواهی را دوباره و دوباره تکرار نکنید؛ به‌جایش رفتار را تکرار کنید.

اگر شما همسرِ آسیب‌دیده هستید

حق دارید بپرسید: «این فقط حرف است یا پشتش کاری هم هست؟» نشانه‌هایِ عینیِ مسئولیت‌پذیری را دنبال کنید: پذیرشِ بدونِ اما، شنیدنِ بدونِ دفاع، و تغییرِ مشخص در رفتار. حسِ عدمِ اعتماد به یک عذرخواهی، لزوماً نشانه‌یِ سخت‌گیریِ شما نیست؛ ممکن است پاسخِ سالمِ ذهنتان به عذرخواهی‌ای باشد که هنوز به رفتار ختم نشده است.

یک جملهٔ مؤثر و یک جملهٔ تهی

تفاوتِ عملی را می‌شود در دو جمله دید. جمله‌یِ تهی: «متأسفم که ناراحت شدی.» در آن نه مسئولیت هست، نه نامِ آسیب، و رنج را به «ناراحت‌شدنِ» او تقلیل می‌دهد. جمله‌یِ مؤثر: «من این تصمیم را گرفتم، و این تصمیم اعتمادت را شکست و حس کردی تنها ماندی. تقصیر از من است، و می‌خواهم این کارها را انجام بدهم...» و بعد پیشنهادِ مشخص.

دومی طولانی‌تر و سخت‌تر است، چون متمرکز بر او و بر کارِ مشخصی است که قرار است انجام شود، نه بر شرمِ گوینده.

پرسش‌هایِ کوتاه

دوره‌ای مرتبط در گُدار

دورهٔ بازسازیِ اعتماد پس‌ازخیانت

برایِ زوجی که پس از یک خیانت تصمیم گرفته‌اند بمانند و اعتماد را دوباره بسازند — چه هردو در جلسه باشند، چه فقط یکی. اگر هنوز در تصمیمِ ماندن یا رفتن گیر کرده‌اید یا به مشاورِ حضوری برایِ خیانت نیاز دارید، دوره‌هایِ «پس‌ازخیانت» و مسیرهایِ فردیِ خیانت‌دیده/خیانت‌کرده را هم ببینید.

ادامهٔ این موضوع در گُدار

• عذرخواهیِ واقعی: چرا «ببخشید» به‌تنهایی کافی نیست
• شرم در برابرِ گناه
• جلسهٔ ۶ بستهٔ بازسازیِ اعتماد — گوش‌دادنِ غیرِتدافعی و مسئولیت‌پذیریِ واقعی
• جلسهٔ ۵ بستهٔ درمانِ فردِ خیانت‌کرده — شنیدنِ بدونِ دفاع
• جلسهٔ ۱۴ بستهٔ درمانِ فردِ خیانت‌کرده — خشم علیهِ خود در برابرِ پشیمانیِ واقعی
• بخشش بعد از خیانت: مراحل و درمان
• «با او چیزهایی را تجربه کردم که با تو نداشتم»: معنا و پاسخ

تازه‌ترین مقاله‌ها

• عشقِ یک‌طرفه: چرا این‌قدر درد دارد و چطور می‌شود از آن گذشت؟
• استرس چیست و چگونه مدیریتش کنیم؟ از استرسِ مفید تا استرسِ مزمن
• همسرِ کنترل‌گر: نشانه‌ها، روان‌شناسیِ پشتِ آن و مرزِ آزارِ روانی
• قهر و سکوت در رابطه: چرا ساکت می‌شویم، چه اثری دارد و چه کنیم؟
• چه زمانی باید به روان‌شناس مراجعه کرد؟ نشانه‌ها و راهِ شروع