ما حرف هم را نمی‌فهمیم و او شنونده خوبی نیست: چرا زوج‌ها هم‌دیگر را نمی‌شنوند و چه می‌شود کرد؟
«همسرم گوش نمیدهد.» «هرچه می‌گویم نمی‌فهمد.» «او شنونده خوبی نیست.» «ما انگار دو زبانِ متفاوت حرف می‌زنیم.» این‌ها از شایع‌ترین گلایه‌هایِ زوج‌هاست. این مقاله می‌گوید «نفهمیدنِ هم» دقیقاً چیست و چرا شنیده‌شدن برایِ صمیمیت این‌قدر مهم است، چرا شریکتان ممکن است خوب گوش ندهد (و چرا ممکن است حرفِ شما هم بد شنیده شود)، پژوهش‌ها دربارهٔ گوش‌دادن و پاسخ‌گویی چه می‌گویند، و چه گام‌هایی کمک میکند هر دو واقعاً شنیده شوید. اگر در رابطه ترس، تحقیر یا خشونت هست، ایمنی مقدم است؛ این مقاله برایِ دعواهایِ معمولیِ زوج‌هاست.
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۲۱ مهر ۱۴۰۵
«نفهمیدنِ هم» یعنی چه؟
بسیاری از افراد «نفهمیدن» را با «موافق‌نبودن» یکی می‌گیرند. ولی دو چیز جدایند: می‌شود حرفِ همسر را فهمید و موافق نبود، و می‌شود موافق بود ولی احساسِ او را نفهمید. چیزی که بیشتر آزار میدهد، «احساسِ شنیده‌نشدن» است: فرد حس میکند آنچه می‌گوید، یا احساسی که پشتش هست، دریافت نشده است.
ریس، کلارک و هولمز (۲۰۰۴) در فصلی نظری، صمیمیت را به «پاسخ‌گوییِ ادراک‌شدهٔ شریک» پیوند می‌دهند: احساس اینکه شریک میفهمد، تأیید میکند و از ما مراقبت میکند. به بیانِ ساده، نزدیکی از «فهمیدهشدن» می‌آید، نه فقط از «وقت گذراندن».
پژوهش: چه چیزی صمیمیت می‌سازد؟
لورنسو، بارت و پیترومونارکو (۱۹۹۸) در دو مطالعهٔ دفترچه‌ایِ یک و دوهفته‌ای دیدند صمیمیتِ یک تعامل را «افشایِ خود»، «افشایِ شریک» و «پاسخ‌گوییِ ادراک‌شدهٔ شریک» پیش‌بینی میکند؛ و افشایِ هیجان بیش از افشایِ واقعیت‌ها صمیمیت را بالا می‌برد. یعنی وقتی از احساسِ خود می‌گویید و شریک پاسخِ همدلانه میدهد، نزدیکی بالا می‌رود. نمونه‌ها دفترچه‌ایِ خودگزارشی و همبستگی‌اند، نه فقط زوج‌ها.
پس بخشِ مهمی از «نفهمیدنِ هم»، بحثِ احساس است، نه کلمه‌ها: ممکن است همسرتان دقیقاً کلمه‌هایتان را شنیده باشد ولی احساسِ زیرِ آن را نه.
چرا او شنونده خوبی نیست؟ چند دلیلِ رایج
خستگی و استرس: ذهنِ پرمشغله ظرفیتِ شنیدن ندارد. سرریزِ هیجانی: وسطِ دعوا بدن به حالتِ دفاعی می‌رود و شنیدن سخت می‌شود (مقالهٔ «وسطِ دعوا مغزم قفل می‌شود»). گوش‌دادن برایِ حل‌کردن: او می‌خواهد مشکل را حل کند و شما میخواهید فهمیده شوید (مقالهٔ «گوشدادنِ فعال»). دفاعی‌شدن: هر حرفی را انتقاد می‌شنود. سبک‌هایِ متفاوتِ ارتباط: یکی سریع و پرحرف، دیگری آرام و کم‌حرف. حواس‌پرتی: به‌ویژه گوشی.
گوشی دلیلِ جدی‌ای است: رابرتس و دیوید (۲۰۱۶) در ۱۴۵ بزرگسال دیدند «فابینگِ شریک» (توجه به گوشی به‌جایِ شریک) از راهِ تعارض بر سرِ استفادهٔ گوشی با رضایتِ رابطه رابطه منفی داشت؛ مک‌دنیل و کوین (۲۰۱۶) در ۱۴۳ زن دیدند ۶۲٪ گزارش کردند فناوری دست‌کم روزانه با وقتِ فراغتِ زوجی تداخل دارد و ۳۵٪ با گفت‌وگو. هر دو مقطعی و خودگزارشی‌اند (در دومی فقط زنان).
ولی شاید «شنیده‌نشدن» از طرزِ گفتن هم بیاید
این به معنایِ مقصربودنِ شما نیست؛ یعنی دو نفر در این چرخه‌اند. چند الگو: شروعِ تند (با انتقاد یا طعنه شروع‌کردن)، انباشتنِ چند گلایه در یک جمله، زمانِ نامناسب (وقتی او خسته یا مشغول است)، طولانی‌گفتن بدونِ مکث، جملهٔ «تو همیشه...». مقالهٔ «درخواست در برابرِ انتقاد» نشان میدهد تغییری کوچک در زبان نتیجه را عوض میکند. گاتمن و همکاران (۱۹۹۸) هم در پیگیریِ تازه‌عروس‌ها گزارش کردند شروعِ تندِ بحث با ناپایداریِ بعدی همراه بود (بر اساسِ خلاصه‌هایِ منتشرشده).
دامِ تقاضا–کنارهگیری
کریستنسن و هیوی (۱۹۹۰) در پژوهشی کلاسیک دیدند شریکی که تغییر می‌خواهد بیشتر «تقاضا» میکند و شریکی که وضعِ موجود را ترجیح میدهد بیشتر «کنارهگیری» میکند؛ و در زوج‌هایِ دگرجنس‌گرا زنان همچنان بیشتر تقاضاگر و مردان کناره‌گیر بودند، حتی با کنترلِ اینکه چه کسی تغییر می‌خواهد. هرچه یکی بیشتر می‌خواهد حرف بزند، دیگری بیشتر عقب میکشد؛ و آن‌که عقب میکشد «شنونده بد» به‌نظر می‌رسد. مقالهٔ «الگویِ تعقیب-کنارهگیری» همین را شرح میدهد.
راهِ شکستنش: تقاضاگر آرام‌تر و کوتاهتر و با نرمی بگوید، و کناره‌گیر پیش از رفتن بگوید «الان نمی‌توانم؛ ساعتِ هشت برمی‌گردم» و برگردد.
گوشدادنِ فعال: کار میکند، ولی یک تکنیکِ مکانیکی نیست
وگر و همکاران (۲۰۱۴) در ۱۱۵ شرکت‌کننده که با ده همکارِ آموزش‌دیده تعامل کردند، دیدند گوشدادنِ فعال احساسِ فهمیدهشدن را بیش از توصیهدادن یا فقط تأییدِ کوتاه بالا می‌برد؛ ولی اندازهٔ اثرها کوچک بود و تعاملِ اولیه با غریبه بود. وگر، کسل و امِت (۲۰۱۰) در ۱۸۰ دانشجو دیدند صرفِ بازگوکردنِ جملهٔ طرف (پارافریز) با جذابیتِ اجتماعیِ شنونده همراه بود، ولی نه با رضایتِ گفت‌وگو یا احساسِ فهمیدهشدن. یعنی تکرارِ کلمه‌ها کافی نیست.
بودی (۲۰۱۱) در مقیاسِ «گوشدادنِ فعال-همدلانه» سه مرحله را توصیف میکند: حس‌کردن (توجه به کلمه و احساس)، پردازش (فهمیدنِ معنا) و پاسخ دادن. پس گوشدادنِ خوب یعنی هم توجه، هم فهمیدنِ احساس، هم پاسخی که نشان بدهد فهمیده‌اید.
شنیدنِ خبرهایِ خوب هم مهم است
گیبل، گونزاگا و استراچمن (۲۰۰۶) در ۷۹ زوجِ دوستی که رویدادهایِ مثبت و منفی را روی ویدئو گفت‌وگو کردند، دیدند پاسخ به خبرِ خوب بیش از پاسخ به خبرِ بد با بهزیستیِ رابطه و جدایی تا دو ماه بعد ارتباط داشت. گیبل و همکاران (۲۰۰۴) هم نشان دادند وقتی دیگران با شور و فعالیت به اشتراکِ رویدادِ مثبت پاسخ می‌دهند، فایده بیشتر است. پس «شنونده‌بودن» فقط برایِ دردِ دل نیست؛ وقتی همسرتان خوشحال است و شما با بی‌حوصلگی «خوب» می‌گویید، او هم احساسِ شنیده‌نشدن میکند. نمونه‌ها جوان و دوستی‌اند.
پنج گام برایِ اینکه شنیده شوید
۱. زمان: «می‌شود ده دقیقه صحبت کنیم؟» نه وسطِ خستگی. ۲. کوتاه و یکموضوعی: یک مسئله، دو سه جمله. ۳. احساس + درخواست: «وقتی ... دلخور میشوم؛ میخواهم ...». ۴. نوعِ شنیدن را بگویید: «فقط میخواهم بشنوی، راهحل لازم ندارم» یا «به راهحل هم نیاز دارم». ۵. بازتاب بخواهید: «می‌توانی بگویی چه فهمیدی؟» و اگر کامل نبود، یک جمله اصلاح کنید.
و بعد از شنیده‌شدن، از او تشکر کنید؛ قدردانی شنیدن را بیشتر میکند.
اگر خودتان شنونده خوبی نیستید
از خودتان بپرسید: وقتی همسرم صحبت میکند، آیا در ذهنم جواب آماده می‌کنم؟ آیا به‌جایِ شنیدنِ احساسش راهحل میدهم؟ آیا گوشی در دستم است؟ آیا دفاعی میشوم؟ تمرینِ ده‌دقیقه‌ای: سه دقیقه او حرف بزند و شما فقط بشنوید؛ بعد یک خلاصهٔ کوتاه («شنیدم که ... و حس کردی ...؛ درست فهمیدم؟») و بعد جابه‌جا. اگر گوشی عادتِ شماست، «ساعتِ بدونِ گوشی» در شب بگذارید.
تمرینِ هفتگی و کِی کمک بگیریم
هفته‌ای یک بار، ۲۰ دقیقه «گفت‌وگویِ ساختاریافته» بگذارید: هر کس سه دقیقه، یک موضوع، بدونِ قطع. اگر با وجودِ تلاش، هر بار به دعوا یا سکوت می‌رسید، اگر تحقیر یا تمسخر هست، یا یکی از شما ماههاست «دیگر نمی‌خواهم حرف بزنم»، مشاورِ زوج کمک میکند. ساختارِ «باغچهٔ رابطه» و «کارگاهِ EFT» در اپ گُدار هم به این می‌پردازد. اگر در رابطه ترس یا خشونت هست، ایمنی مقدم است و می‌توانید با اورژانس اجتماعی (۱۲۳) تماس بگیرید. اگر مشکلِ جسمی (کم‌شنوایی) یا افسردگی و اضطرابِ شدید در کار است، بررسیِ پزشکی هم لازم است.
منابع
- Reis, H. T., Clark, M. S., & Holmes, J. G. (2004). Perceived partner responsiveness as an organizing construct in the study of intimacy and closeness. In D. J. Mashek & A. Aron (Eds.), Handbook of closeness and intimacy (pp. 201–225). Lawrence Erlbaum Associates.
- Laurenceau, J.-P., Barrett, L. F., & Pietromonaco, P. R. (1998). Intimacy as an interpersonal process: The importance of self-disclosure, partner disclosure, and perceived partner responsiveness in interpersonal exchanges. Journal of Personality and Social Psychology, 74(5), 1238–1251.
- Christensen, A., & Heavey, C. L. (1990). Gender and social structure in the demand/withdraw pattern of marital conflict. Journal of Personality and Social Psychology, 59(1), 73–81.
- Weger, H., Jr., Bell, G. C., Minei, E. M., & Robinson, M. C. (2014). The relative effectiveness of active listening in initial interactions. International Journal of Listening, 28(1), 13–31.
- Weger, H., Jr., Castle, G. R., & Emmett, M. C. (2010). Active listening in peer interviews: The influence of message paraphrasing on perceptions of listening skill. International Journal of Listening, 24(1), 34–49.
- Bodie, G. D. (2011). The Active-Empathic Listening Scale (AELS): Conceptualization and evidence of validity within the interpersonal domain. Communication Quarterly, 59(3), 277–295.
- Gable, S. L., Gonzaga, G. C., & Strachman, A. (2006). Will you be there for me when things go right? Supportive responses to positive event disclosures. Journal of Personality and Social Psychology, 91(5), 904–917.
- Gable, S. L., Reis, H. T., Impett, E. A., & Asher, E. R. (2004). What do you do when things go right? The intrapersonal and interpersonal benefits of sharing positive events. Journal of Personality and Social Psychology, 87(2), 228–245.
- Roberts, J. A., & David, M. E. (2016). My life has become a major distraction from my cell phone: Partner phubbing and relationship satisfaction among romantic partners. Computers in Human Behavior, 54, 134–141.
- McDaniel, B. T., & Coyne, S. M. (2016). "Technoference": The interference of technology in couple relationships and implications for women's personal and relational well-being. Psychology of Popular Media Culture, 5(1), 85–98.
- Gottman, J. M., Coan, J., Carrere, S., & Swanson, C. (1998). Predicting marital happiness and stability from newlywed interactions. Journal of Marriage and the Family, 60(1), 5–22.
پرسش‌هایِ کوتاه
همسرم هر وقت حرف میزنم گوش نمیدهد؛ چه کنم؟
اول زمان و شکلِ گفتن را بسنجید: کوتاه، یکموضوعی، در لحظهٔ آرام، با «احساس + درخواست» («وقتی ... دلخور میشوم؛ میخواهم ...»). بگویید چه نوعِ شنیدنی میخواهید (فقط شنیدن یا راهحل). اگر باز هم نمیشنود، دلیلِ او (خستگی، گوشی، دفاعیبودن، کنارهگیری) را بپرسید. اگر الگو ماههاست ادامه دارد، مشاورِ زوج کمک میکند.
چرا هر چه بیشتر توضیح میدهم، او کمتر میفهمد؟
چون توضیحِ زیاد و طولانی اغلب شنونده را خسته یا دفاعی میکند، و پژوهشِ تقاضا–کنارهگیری نشان میدهد هرچه یکی بیشتر پیگیری کند، دیگری بیشتر عقب میکشد. کوتاهتر بگویید، یک جمله از احساستان اضافه کنید و بخواهید او بگوید چه فهمیده؛ این بیش از توضیحِ بیشتر کمک میکند.
آیا «گوشدادنِ فعال» واقعاً کمک میکند یا فقط تکنیک است؟
پژوهشهایِ آزمایشی (عمدتاً در تعامل با غریبهها) نشان دادهاند گوشدادنِ فعال احساسِ فهمیدهشدن را بیشتر از توصیهدادن یا تأییدِ کوتاه میکند، ولی اندازهٔ اثر کوچک است، و تکرارِ مکانیکیِ جملهها کافی نیست. آنچه کار میکند توجهِ واقعی، فهمیدنِ احساس و پاسخِ مناسب است؛ تکنیک فقط چارچوب میدهد.
دوره‌ای مرتبط در گُدار
باغچه‌یِ رابطه
برایِ زوجی که مشکلِ خاصی ندارد و فقط می‌خواهد رابطه‌اش را عمیق‌تر کند. اگر بحران یا آسیبی در جریان است، مسیرهایِ دیگرِ گُدار جایِ درست‌تری‌اند.
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
- جلسهٔ ۲ باغچهٔ رابطه — زبانِ نیاز: گفتنِ آنچه واقعاً می‌خواهیم
- جلسهٔ ۲ کارگاهِ EFT — چرخه‌هایِ منفیِ زیربنایی
- گوشدادنِ فعال: مهارتی که فکر می‌کنیم داریم ولی نداریم
- ارتباط و حلِ تعارضِ زوجی: راهنمایِ کامل
- الگویِ تعقیب-کنارهگیری: شایع‌ترین چرخهٔ مخربِ زوج‌ها
- درخواست در برابرِ انتقاد
- وسطِ دعوا مغزم قفل می‌شود
تازه‌ترین مقاله‌ها
- عشقِ یک‌طرفه: چرا این‌قدر درد دارد و چطور می‌شود از آن گذشت؟
- استرس چیست و چگونه مدیریتش کنیم؟ از استرسِ مفید تا استرسِ مزمن
- همسرِ کنترل‌گر: نشانه‌ها، روان‌شناسیِ پشتِ آن و مرزِ آزارِ روانی
- قهر و سکوت در رابطه: چرا ساکت می‌شویم، چه اثری دارد و چه کنیم؟
- چه زمانی باید به روان‌شناس مراجعه کرد؟ نشانه‌ها و راهِ شروع