درمانِ فردِ خیانتدیده: روان‌درمانیِ تروما و اضطراب بعد از خیانت چه شکلی دارد؟
«به درمان نیاز دارم؟ و درمان چه می‌کند؟» فردِ خیانتدیده معمولاً می‌خواهد زودتر آرام شود، اما درمانِ مؤثر هم‌زمان عجله ندارد و پوچ نیست: ساختار دارد. این مقاله می‌گوید روان‌درمانیِ پس از خیانت چه اهداف و مراحلی دارد، چه رویکردهایی استفاده میشوند، شواهد چقدر پشتیبانی می‌کنند و چه کسی باید حتماً به‌دنبالِ کمکِ حرفهای باشد. توجه: شواهدِ مستقیم برایِ درمانِ فردیِ خیانت‌دیده‌ها محدود است و بسیاری از رویکردها از ضربه‌شناسی و اضطراب برون‌یابی شده‌اند.
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۱۷ مهر ۱۴۰۵
اهدافِ درمان
اهدافِ معمولِ درمان: کم‌کردنِ نشانهها (اضطراب، بی‌خوابی، افکارِ مزاحم)، ایمنی و تنظیمِ هیجان، فهمیدنِ ماجرا بدونِ فرسودگی، بازسازیِ اعتماد به قضاوتِ خود، تصمیم‌گیریِ آگاهانه دربارهٔ رابطه و در صورتِ لزوم ساختنِ دوبارهٔ هویت و زندگی. «بخشیدن» و «ماندن» از اهداف پیش‌فرض نیستند؛ هر دو انتخابِ خودِ فردند.
مرحلهٔ ۱: ایمنی و آرام‌سازی
درمانگر ابتدا ایمنی (افکارِ آسیب، خشونت، سلامتِ جسمی)، خواب و مهارتهایِ تنظیمِ هیجان را بررسی می‌کند. زاکارو و همکاران (۲۰۱۸) در مرورِ تنفسِ آهسته در افرادِ سالم، کاهشِ اضطراب و خشم را گزارش کرده‌اند؛ هافمن و همکاران (۲۰۱۰) در فراتحلیلِ ۳۹ مطالعه، اثرِ ذهن‌آگاهی‌درمانی بر اضطراب و خلق را متوسط تا بزرگ یافتند، عمدتاً در نمونه‌هایِ بالینی دیگر. این‌ها برایِ خیانت‌دیده‌ها آزمایش نشده‌اند ولی ابزارهایِ ایمن‌اند.
مرحلهٔ ۲: فهمیدن و پردازش
گوردون و همکاران (۲۰۰۴، ۲۰۰۵) خیانت را رویدادی تروماتیک دانسته‌اند و درمانی سه‌مرحله‌ای پیشنهاد کرده‌اند: مواجه‌شدن با اثرِ ضربه، فهمِ معنا و زمینه، و حرکت به سویِ تصمیم و بازسازی. در شش زوجی که درمان را تمام کردند، پریشانی کم شد؛ اما این مطالعه گروهِ کنترل نداشت. این رویکرد زوجی بود، ولی بخشِ فردی و پردازشِ ضربه مستقل هم کاربرد دارد.
عملاً در این مرحله روی جزئیاتِ «چه اتفاقی افتاد» و «چه معنایی به آن می‌دهم» کار میشود، بدونِ اینکه فرد غرقِ جزئیات شود. مقاله‌هایِ «نشخوارِ فکری»، «تصویرهایِ مزاحم» و «خود به‌عنوان زمینه» تمرین‌هایِ مرتبط را می‌گویند.
رویکردهایِ رایج
شناختی‌رفتاری (CBT): کار با افکار و رفتارهایِ نگه‌دارندهٔ اضطراب و نشخوار. پذیرش و تعهد (ACT): هیز و همکاران (۲۰۰۶) شواهد را امیدوارکننده ولی ناپخته دانسته‌اند؛ تمرکز بر پذیرشِ هیجان و عملِ ارزش‌محور. ذهن‌آگاهی و شفقتِ خود: نف (۲۰۰۳) تعریفی مفهومی از شفقتِ خود ارائه کرده است. درمان‌هایِ تمرکز بر ضربه (مثل پردازشِ ضربه یا EMDR) برایِ نشانههایِ شبیهِ PTSD توسطِ درمانگران استفاده میشوند؛ در منابعِ بررسی‌شدهٔ این مقاله، اثرشان مستقیم روی خیانت‌دیده‌ها گزارش نشده است.
این به معنایِ ناکارآمدیِ آن‌ها نیست؛ یعنی شواهدِ مستقیم کم است و باید با درمانگر روی تناسب فکر کرد.
فردی یا زوجی؟
درمانِ زوجی وقتی مناسب است که خیانت تمام شده، پنهان‌کاری پایان یافته و هر دو میخواهند روی رابطه کار کنند. اتکینز و همکاران (۲۰۱۰) در ۱۴۵ زوج با خیانت در درمانِ زوجیِ جامعه‌نگر دیدند تا شش ماه پس از درمان بهبودی در حد دیگر زوج‌ها بود؛ مطالعه غیرتصادفی بود و فقط شش ماه پیگیری. درمانِ فردی وقتی مناسب است که شما نمی‌خواهید یا نمی‌توانید با همسر کار کنید، یا نشانههایِ شدید دارید، یا باید ابتدا بدونِ حضورِ او آرام شوید.
گاهی ترکیب مفید است: جلسات فردی برایِ تثبیت و جلسات زوجی برایِ بازسازی. درمانِ زوجی در حضورِ خشونت یا کنترلِ شدید مناسب نیست.
چه چیزی را از درمان انتظار نداشته باشید
درمان نمی‌تواند مطمئن کند که همسرتان دوباره خیانت نمی‌کند؛ نمی‌تواند شما را به بخشش وادار کند؛ و نمی‌تواند در یک ماه همه‌چیز را حل کند. درمان فضایی است برایِ پردازشِ ضربه و تصمیمِ آگاهانه. اگر درمانگری وعدهٔ قطعی یا فشار برایِ ماندن/رفتن می‌دهد، نشانهٔ خوبی نیست. همچنین انتظار نداشته باشید درمان درد را حذف کند؛ هدفش این است که درد را قابلِ‌تحمل‌تر، منظم‌تر و کم‌تر اختلال‌زا کند، تا بتوانید دوباره بخوابید، کار کنید و تصمیم بگیرید. بهبود معمولاً خطی نیست و روزهایِ بد در میانِ روزهایِ بهتر طبیعی‌اند.
چطور درمانگر را انتخاب کنیم؟
درمانگرِ مناسب: با خیانت و ضربه تجربه داشته باشد، رویکردش را روشن توضیح بدهد، جلسهٔ اول را برای ارزیابی ایمنی و اهداف بگذارد، طرفدارِ ماندن یا رفتن نباشد و ایمنی را جدی بگیرد. بپرسید: «تجربهٔ شما با خیانت چیست؟ روش درمانی‌تان چیست؟ درمان چند جلسه است؟» مقالهٔ «مشاورهٔ خیانت: کِی لازم است و چطور مشاور را انتخاب کنیم؟» جزئیاتِ بیشتر دارد.
اگر دسترسی به درمانگر ندارید
می‌توانید با خودیاری ساختاریافته شروع کنید: بستهٔ «درمانِ فردِ خیانتدیده» در اپ گُدار گام‌به‌گام آرام‌سازی، افکارِ مزاحم، اعتماد و تصمیم را پوشش می‌دهد. این مکملِ درمانِ حرفهای است، نه جایگزینِ آن. اگر افکارِ آسیب به خود دارید یا کارکردتان هفته‌ها مختل است، حتماً با روان‌شناس یا روان‌پزشک صحبت کنید و در خطرِ فوری با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید.
منابع
- Gordon, K. C., Baucom, D. H., & Snyder, D. K. (2004). An integrative intervention for promoting recovery from extramarital affairs. Journal of Marital and Family Therapy, 30(2), 213–231.
- Gordon, K. C., Baucom, D. H., & Snyder, D. K. (2005). Treating couples recovering from infidelity: An integrative approach. Journal of Clinical Psychology, 61(11), 1393–1405.
- Atkins, D. C., Marín, R. A., Lo, T. T. Y., Klann, N., & Hahlweg, K. (2010). Outcomes of couples with infidelity in a community-based sample of couple therapy. Journal of Family Psychology, 24(2), 212–216.
- Hofmann, S. G., Sawyer, A. T., Witt, A. A., & Oh, D. (2010). The effect of mindfulness-based therapy on anxiety and depression: A meta-analytic review. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 78(2), 169–183.
- Hayes, S. C., Luoma, J. B., Bond, F. W., Masuda, A., & Lillis, J. (2006). Acceptance and commitment therapy: Model, processes and outcomes. Behaviour Research and Therapy, 44(1), 1–25.
- Zaccaro, A., Piarulli, A., Laurino, M., Garbella, E., Menicucci, D., Neri, B., & Gemignani, A. (2018). How breath-control can change your life: A systematic review on psycho-physiological correlates of slow breathing. Frontiers in Human Neuroscience, 12, 353.
- Neff, K. D. (2003). Self-compassion: An alternative conceptualization of a healthy attitude toward oneself. Self and Identity, 2(2), 85–101.
پرسش‌هایِ کوتاه
آیا فردِ خیانتدیده حتماً به رواندرمانی نیاز دارد؟
نه همیشه. بسیاری از افراد با حمایتِ اجتماعی، زمان و مهارتهایِ خودیاری بهتر میشوند. اما اگر نشانهها شدیدند، کارکرد مختل است، افکارِ آسیب به خود دارید یا پس از چند هفته بهتر نمیشوید، درمانِ حرفهای توصیه میشود. درمان یک انتخاب است، نه نشانهٔ ضعف.
درمانِ فردی بهتر است یا زوجی؟
بستگی دارد. زوجدرمانی وقتی مناسب است که خیانت پایان یافته و هر دو میخواهند روی رابطه کار کنند. درمانِ فردی وقتی مناسب است که میخواهید بدونِ حضورِ همسر آرام شوید، نشانههایِ شدید دارید یا هنوز نمیدانید به رابطه برمیگردید. ترکیبِ هر دو هم رایج است. در حضورِ خشونت، درمانِ زوجی توصیه نمیشود.
چطور بفهمم درمانگرم مناسب است؟
او باید با خیانت و ضربه تجربه داشته باشد، رویکردش را روشن بگوید، طرفِ ماندن یا رفتن نباشد، ایمنی را جدی بگیرد و وعدهٔ قطعی ندهد. پس از چند جلسه بپرسید آیا احساسِ ایمنی و شنیده‌شدن می‌کنید. اگر نه، عوض‌کردنِ درمانگر عادی است و به معنایِ شکست نیست.
دوره‌ای مرتبط در گُدار
کارگاهِ تخصصیِ درمانِ خیانتِ زناشویی (ویژه‌ی دانشجویانِ ارشد و دکتری)
برایِ دانشجویانِ ارشد و دکتریِ روان‌شناسیِ بالینی و مشاوره، و کارآموزانِ درمانِ زوج که میخواهند درمانِ خیانت را مرحله‌به‌مرحله و با نگاهِ انتقادی به شواهد یاد بگیرند.
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
- جلسهٔ 9 کارگاهِ تخصصیِ درمانِ خیانت (ارشد و دکتری) — درمانِ فردیِ فردِ خیانتدیده و خیانتکار
- جلسهٔ ۱۲ مسیرِ خیانتدیده — شما تجربه‌هایتان را دارید، تجربه‌هایتان نیستید
- جلسهٔ ۲۱ مسیرِ خیانتدیده — مواجههٔ تدریجی با محرک‌ها
- مشاورهٔ خیانت: کِی لازم است و چطور مشاورِ درست را انتخاب کنیم؟
- تروما بعد از خیانت (PTSD)
- فردِ خیانتدیده: راهنمای کامل
- درمانِ خیانتِ زناشویی: مراحل، روش‌ها و مسیرِ بازسازی
تازه‌ترین مقاله‌ها
- عشقِ یک‌طرفه: چرا این‌قدر درد دارد و چطور میشود از آن گذشت؟
- استرس چیست و چگونه مدیریتش کنیم؟ از استرسِ مفید تا استرسِ مزمن
- همسرِ کنترل‌گر: نشانهها، روان‌شناسیِ پشتِ آن و مرزِ آزارِ روانی
- قهر و سکوت در رابطه: چرا ساکت می‌شویم، چه اثری دارد و چه کنیم؟
- چه زمانی باید به روان‌شناس مراجعه کرد؟ نشانهها و راهِ شروع