خیانتِ تلافیجویانه: چرا «خیانت در برابرِ خیانت» زخم را درمان نمی‌کند؟
فهمیده‌اید همسرتان خیانت کرده. خشم و خردشدن با هم می‌آیند، و فکری که گاهی می‌آید: «پس منم همین کار را بکنم؛ بفهمد چه حسی دارد.» این خیانتِ تلافیجویانه است. وسوسه‌اش قابل‌فهم است، ولی پژوهش دربارهٔ انتقام نشان می‌دهد معمولاً آنچه وعده می‌دهد (پایانِ درد، برابری) را نمی‌دهد. این مقاله می‌گوید چرا وسوسه می‌آید، پژوهش چه می‌گوید، چه بدیل‌هایی هست و اگر قبلاً این کار را کرده‌اید چه کنید. قضاوت نمی‌کنم؛ آنچه حس می‌کنید طبیعی است.
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۲۸ مهر ۱۴۰۵
چرا وسوسه می‌آید؟
مک‌کالو و همکاران پیشنهاد کردند انسان‌ها یک «نظامِ انتقام» دارند که برایِ بازدارندگی (جلوگیری از آسیبِ بعدی) تکامل یافته و یک «نظامِ بخشش» که پس از آسیب رابطه را بازسازی میکند (McCullough et al., 2013). پس میلِ به تلافی چیزِ عجیب یا شرم‌آوری نیست؛ بخشی از ماشینِ طبیعیِ هیجانی است.
در خیانت، چند عامل وسوسه را تشدید میکند: درد و تحقیر، احساسِ بی‌عدالتی، میلِ به «ترازوی برابر»، نیازِ به اینکه «ارزشمند بودنم» اثبات شود، و میلِ به اینکه او هم بفهمد چه گذشت.
پژوهش دربارهٔ انتقام: وعده و واقعیت
کارلسمیت، ویلسون و گیلبرت در آزمایشی نشان دادند کسانی که انتقام گرفتند، بدتر از کسانی که نگرفتند احساس می‌کردند و حتی بیشتر از آنچه پیش‌بینی کرده بودند؛ آن‌ها بعد از آن بیشتر به فردِ خاطی فکر می‌کردند (نشخوار) (Carlsmith et al., 2008). نتیجه: مردم به‌اشتباه انتظار دارند انتقام «بسته‌شدنِ ماجرا» بیاورد، در حالی که ذهن را بیشتر درگیر میکند.
باید دقیق باشیم: آن آزمایش یک بازیِ آزمایشگاهیِ کوچک بود، نه خیانت و رابطهٔ عاطفی. اما با تجربهٔ بسیاری از آسیب‌دیده‌ها (که پس از تلافی تنها یا مقصر یا درگیرتر می‌شوند) هم‌خوان است.
دربارهٔ خیانتِ تلافیجویانه خودش چه می‌دانیم؟
پژوهشِ مستقیم و داوریشدهای که خیانتِ تلافیجویانه را بهطورِ ویژه بسنجد، من نیافتم. آنچه هست: در مطالعهٔ ۴۹۵ نفره‌یِ انگیزههایِ خیانت، انگیزهٔ «خشم» یکی از دسته‌ها بود، و انگیزههایِ خشم و تعهدِ کم با پایانِ رابطهٔ اصلی همراه بودند (Selterman et al., 2019). یعنی خیانتی که از خشم می‌آید معمولاً رابطه را حفظ نمی‌کند.
از سویِ دیگر، کشفِ خیانت تحقیرِ شدیدی است: در یک مطالعهٔ کوچک، زنانِ دارایِ «رویدادِ تحقیرآمیزِ زناشویی» (مثل خیانتِ همسر) حدودِ شش برابر بیشتر دچارِ دورهٔ افسردگیِ عمده شدند (Cano & O'Leary, 2000). این نشان می‌دهد درد و وسوسهٔ تلافی کاملاً قابل‌فهم است، ولی نمونه ۲۵ نفر بود و نباید اعدادِ دقیقش را تعمیم داد.
چرا تلافی معمولاً کار نمی‌کند؟
• درد را کم نمی‌کند. زخمِ اصلی (پنهان‌کاری، بی‌اعتمادی، تحقیر) با فعلِ تازه حل نمی‌شود.
• صحنه را پیچیدهتر میکند. حالا هر دو مقصر به نظر می‌رسند و گفت‌وگو دربارهٔ «چه کسی شروع کرد» جایِ ترمیم را می‌گیرد.
• شما را از ارزش‌هایتان جدا میکند. بسیاری پس از تلافی احساسِ شرم و دوری از خود می‌کنند.
• نشخوار را بیشتر میکند. همان یافتهٔ کارلسمیت: انتقام ذهن را سرگرمِ فرد میکند.
• ریسکِ ایمنی و حقوقی. درگیریِ بیشتر، خشونت یا پیامدهایِ حقوقی ممکن است.
• اگر بخواهید بمانید، ترمیم را سخت‌تر میکند؛ اگر بخواهید بروید، فرآیندِ جدایی را تلخ‌تر میکند.
بدیل‌ها: با خشم و وسوسه چه کنیم؟
۱. وسوسه را نام ببرید. «من الان خشمگین‌ام و فکرِ تلافی دارم.» نام‌گذاری شدت را کم میکند.
۲. صبرِ ۷۲ ساعته. هر تصمیمِ بزرگ (خیانت، افشا، رفتن) را حداقل سه روز عقب بیندازید.
۳. خشم را بیرون بریزید، نه روی کسی. پیاده‌روی تند، ورزش، نوشتنِ نامهای که ارسال نمیکنید، فریاد در ماشین.
۴. خواستههایتان را روشن کنید. «از او چه می‌خواهم؟»: شفافیت؟ قطعِ تماس؟ درمان؟ فاصله؟ این را بگویید، نه اینکه خودتان را تباه کنید.
۵. مرزِ محافظتی. اگر تلافی را میخواهید چون احساسِ بی‌قدرتی دارید، مرزِ مشخص بگذارید («تا شفافیتِ کامل، در یک خانه نمی‌مانیم» یا «تا وقتی…»).
۶. از یک نفرِ امن کمک بگیرید. دوست، مشاور یا گروهِ حمایتی؛ خشم در تنهایی بزرگ می‌شود.
۷. درمان. درمانگر کمک میکند خشم، تحقیر و تصمیمهایِ آینده را از هم جدا کنید.
اگر قبلاً این کار را کرده‌اید
خودتان را نکوبید. به‌جایِ شرمِ بی‌پایان بپرسید: «چه نیازی را با آن برآورده می‌کردم؟» (اغلب: دیدهشدن، قدرت، تسکین.) سپس مسئولیتِ آن را بپذیرید و اگر میخواهید رابطه ادامه یابد، صادقانه با درمانگر مطرح کنید؛ پنهانکاریِ دوباره ماجرا را پیچیدهتر میکند.
اگر خشم یا افکارِ آسیب به خود یا دیگری دارید، فوراً با ۱۲۳ تماس بگیرید. این مقاله جایگزینِ ارزیابی و درمانِ تخصصی نیست.
منابع
- Cano, A., & O’Leary, K. D. (2000). Infidelity and separations precipitate major depressive episodes and symptoms of nonspecific depression and anxiety. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 68(5), 774–781.
- Carlsmith, K. M., Wilson, T. D., & Gilbert, D. T. (2008). The paradoxical consequences of revenge. Journal of Personality and Social Psychology, 95(6), 1316–1324.
- McCullough, M. E., Kurzban, R., & Tabak, B. A. (2013). Cognitive systems for revenge and forgiveness. Behavioral and Brain Sciences, 36(1), 1–15.
- Selterman, D., Garcia, J. R., & Tsapelas, I. (2019). Motivations for extradyadic infidelity revisited. The Journal of Sex Research, 56(3), 273–286.
پرسش‌هایِ کوتاه
خیانتِ تلافیجویانه یعنی چه؟
یعنی خیانت کردن برایِ تلافیِ خیانتِ همسر، با هدفِ اینکه او هم بفهمد چه احساسی دارد یا اینکه «ترازو برابر شود». میلِ به تلافی طبیعی است، ولی پژوهش دربارهٔ انتقام نشان می‌دهد معمولاً آنچه وعده می‌دهد، یعنی پایانِ درد و بسته‌شدنِ ماجرا، را نمی‌دهد.
آیا انتقام واقعاً حالم را بهتر میکند؟
در یک آزمایش، کسانی که انتقام گرفتند بدتر از کسانی که نگرفتند احساس کردند و بیشتر از آنچه پیش‌بینی می‌کردند؛ آن‌ها بعد از آن بیشتر به فردِ خاطی فکر می‌کردند. آزمایش یک بازیِ آزمایشگاهی بود نه خیانت، ولی با تجربهٔ بسیاری هم‌خوان است.
آیا پژوهشی دربارهٔ خیانتِ تلافیجویانه هست؟
پژوهشِ مستقیم و داوریشدهای که این الگو را ویژه بسنجد، من نیافتم. آنچه هست: انگیزهٔ «خشم» یکی از انگیزههایِ خیانت در یک مطالعهٔ ۴۹۵ نفره بود و خشم و تعهدِ کم با پایانِ رابطهٔ اصلی همراه بودند؛ و کشفِ خیانت تحقیرِ شدیدی است که خطرِ افسردگی را بالا میبرد.
وقتی میلِ شدید به تلافی دارم چه کنم؟
وسوسه را نام ببرید، تصمیمهایِ بزرگ را حداقل ۷۲ ساعت عقب بیندازید، خشم را بهطورِ ایمن بیرون بریزید (ورزش، نوشتنِ نامهای که ارسال نمیکنید)، خواستههایتان را روشن بگویید، مرزِ محافظتی بگذارید و از یک نفرِ امن یا درمانگر کمک بگیرید.
اگر قبلاً تلافی کردهام چه کنم؟
خودتان را نکوبید؛ بپرسید چه نیازی (دیدهشدن، قدرت، تسکین) را برآورده میکرد. مسئولیتِ آن را بپذیرید و اگر میخواهید رابطه ادامه یابد، با درمانگر صادقانه مطرح کنید. پنهانکاریِ دوباره ماجرا را پیچیدهتر میکند. اگر افکارِ آسیب دارید، با ۱۲۳ تماس بگیرید.
دوره‌ای مرتبط در گُدار
دورهٔ کنترلِ خشم و پرخاشگری
برایِ کسی که خشمش به رابطه، کار یا سلامتش آسیب می‌زند. اگر خشم به خشونتِ فیزیکی رسیده، این دوره کافی نیست و درمانِ حضوری لازم است.
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
تازه‌ترین مقاله‌ها
- گس‌لایتینگ در خیانت: وقتی فردِ خاطی شما را شکاک و مقصر جلوه می‌دهد
- بحرانِ میانسالی و خیانت: وقتی «خودِ فراموش‌شده» به رابطهٔ بیرونی می‌کشد
- آیا همهٔ مشکلاتِ بزرگسالی ما ریشه در تروما دارند؟ پژوهش چه می‌گوید
- تعریفِ مرزهایِ وفاداری: چرا باید پیش از بحران دربارهٔ «چه چیزی خیانت است» توافق کرد؟
- سبک‌هایِ دلبستگی و خیانت: چه کسانی بیشتر در معرضِ لغزش‌اند؟