دلشکستگی و دردِ جسمی: چرا طردشدن در بدن درد دارد؟
بعد از جدایی، سینه‌تان سنگین است، معده‌تان در هم می‌پیچد و بی‌خواب و بی‌اشتهایید. «دردِ دل» را همه به‌عنوانِ استعاره می‌شناسیم، ولی پژوهشهایِ مغزی نشان می‌دهند ماجرا بیش از استعاره است. این مقاله می‌گوید پژوهش دقیقاً چه یافته، چه چیزهایی هنوز بحث‌برانگیز است، «سندرمِ قلبِ شکسته» چیست و چه کارهایی کمک میکند. یک هشدارِ مهم: اگر دردِ سینهٔ شدید، تنگیِ نفس یا تعریقِ ناگهانی دارید، فوراً به اورژانس مراجعه کنید، نه فقط «دلشکستگی».
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۲۸ مهر ۱۴۰۵
طردشدن واقعاً درد دارد؟
آیزنبرگر و همکاران در آزمایشی با تصویربرداریِ مغز، افرادی را که در یک بازیِ توپ‌اندازیِ رایانه‌ای عملاً از بازی کنار گذاشته شدند بررسی کردند و نشان دادند ناحیه‌ای از مغز که با «پریشانیِ دردِ جسمی» مرتبط است (قشرِ کمربندیِ قدامی) در طرد فعال می‌شد (Eisenberger et al., 2003).
کراس و همکاران با آزمودنی‌هایی که اخیراً از شریک عاطفی‌شان طرد شده بودند، نگاهکردن به عکسِ شریکِ سابق را با تجربهٔ گرمایِ دردناک مقایسه کردند و دیدند نواحیِ حسی-جسمیِ مرتبط با درد در هر دو موقعیت فعال می‌شود (Kross et al., 2011). یعنی «درد» فقط عاطفی نیست و مغز بخشی از آن را به‌صورتِ جسمی بازنمایی میکند.
حدِ شواهد: «همان درد» نیست
باید دقیق باشیم. وو و همکاران با تحلیلِ الگوهایِ چندمتغیرهٔ مغزی در ۶۰ شرکت‌کننده نشان دادند الگوهایِ فعالیتِ مغز در دردِ جسمی و دردِ طرد اگرچه نواحیِ مشترک دارند، الگویِ چندمتغیرهٔ آن‌ها از هم جداست (Woo et al., 2014). نتیجه: همپوشانی هست، ولی دردِ طرد را نباید «همان دردِ جسمی» دانست.
همچنین بیشترِ این پژوهش‌ها با نمونه‌هایِ کوچک و در آزمایشگاه انجام شده‌اند؛ پس برایِ تجربهٔ یک نفر که دچارِ جدایی شده، تعمیمِ دقیق ممکن نیست. آنچه می‌ماند: دلشکستگی در سطحِ مغز و بدن واقعی است و «اغراق» نیست.
مغزِ عاشقِ رهاشده
فیشر و همکاران با تصویربرداریِ مغزیِ افرادی که تازه از عشق طرد شده بودند، فعالیتِ نواحیِ مرتبط با پاداش، اعتیاد و تنظیمِ هیجان را هنگامِ دیدنِ عکسِ شریکِ سابق گزارش کردند (Fisher et al., 2010). این با تجربهٔ رایج می‌خواند: وسوسهٔ چک‌کردنِ شبکه‌هایِ اجتماعی، پیامِ نیمه‌شب و «فقط یک بار دیگر». ذهن «پاداشِ ازدست‌رفته» را دنبال میکند.
نکتهٔ عملی: این بدان معنا نیست که دلشکستگی «اعتیاد» است؛ فقط می‌گوید چرا قطعِ تماس و فاصله‌گرفتن در هفتههایِ اول سخت و مؤثر است.
داروی مسکن برایِ دردِ دل؟
یک آزمایش نشان داد مصرفِ روزانهٔ استامینوفن طیِ سه هفته احساسِ دردِ اجتماعیِ گزارش‌شده را کم میکند (DeWall et al., 2010). اما این پژوهش کوچک بود و نمی‌توان آن را توصیهٔ درمانی دانست. اگر دردِ شدید یا ناتوان‌کننده دارید، به‌جایِ خوددرمانی با مسکن‌ها با پزشک یا روانشناس مشورت کنید.
«سندرمِ قلبِ شکسته» واقعی است؟
پزشکی نام «تاکوتسوبو» (کاردیومیوپاتیِ استرسی) را برایِ حالتی گذاشته که علائمی شبیهِ سکتهٔ قلبی ایجاد میکند. در ثبتِ بین‌المللیِ ۱٬۷۵۰ بیمار، حدودِ ۹۰ درصد زن بودند؛ محرکِ هیجانی در حدودِ ۲۸ درصد و محرکِ جسمی در ۳۶ درصد دیده شد و حدودِ ۲۸ درصد محرکِ مشخصی نداشتند (Templin et al., 2015). یعنی این وضعیت همیشه «فقط غصه» نیست، نادر است، و نیازمندِ ارزیابیِ فوریِ پزشکی.
قاعدهٔ ایمنی: دردِ سینه، تنگیِ نفس، تعریقِ سرد یا دردی که به بازو/فک می‌رود را «فقط غصه» نخوانید و فوراً به اورژانس بروید.
چه کارهایی کمک میکند؟
۱. فاصلهٔ موقت. اگر دیدنِ عکس و پروفایلِ او دردتان را تازه میکند، چند هفته بی‌صدایش کنید یا پنهان کنید.
۲. بدن را مراقبت کنید. خواب، غذایِ منظم و پیادهروی. دردِ دل بدن را درگیر میکند؛ مراقبتِ بدنی هم بخشی از درمان است.
۳. لمسِ امن و حضورِ دیگران. گفت‌وگو با دوست، در آغوش‌گرفتنِ یک عزیز یا حتی یک حیوانِ خانگی خودش دردِ اجتماعی را تسکین می‌دهد.
۴. نام‌گذاری. «الان دلشکسته‌ام و این دردِ واقعی است.» از اینکه خودتان را بابتِ «زیاد حساس بودن» سرزنش کنید، دست بردارید.
۵. زمان. نبایدِ «تا کی؟» نیست؛ به مقالهٔ «جدایی و دلشکستگی: چقدر طول می‌کشد؟» رجوع کنید.
۶. کمکِ حرفه‌ای. اگر پس از هفتهها بیخوابیِ شدید، بیاشتهایی، ناامیدی یا افکارِ آسیب به خود دارید، به روانشناس مراجعه کنید؛ در بحران با ۱۲۳.
چرا شب‌ها بدتر است؟
شب، حواس‌پرتی‌هایِ روز کم می‌شود، بدن خسته است و ذهن بیشتر به نشخوار می‌رود. بدنِ بی‌خواب تحملِ هیجان را هم کمتر دارد. دلشکستگی و بیخوابی یک چرخه می‌سازند: غصه خواب را می‌برد و بیخوابی غصه را سنگین‌تر میکند.
کمک‌ها: ساعتِ ثابتِ خواب، کاهشِ صفحه‌نمایش، یادداشتِ افکار پیش از خواب («فردا ساعتِ ۱۰ به آن فکر می‌کنم») و تنفسِ آهسته. اگر بیخوابی بیش از چند هفته ادامه یافت، به مقالهٔ «درمانِ بیخوابی» رجوع کنید.
وسواسِ چک‌کردن و راهِ شکستنِ آن
چک‌کردنِ شبکه‌هایِ اجتماعیِ او، پیام‌هایِ قدیمی و عکس‌ها در کوتاه‌مدت آرامش می‌دهد و در بلندمدت زخم را زنده نگه می‌دارد. این با یافته‌هایِ مربوط به فعال‌شدنِ نواحیِ پاداش در دیدنِ تصویرِ شریکِ سابق همخوان است، اگرچه این تفسیر فرضیه است.
روشِ عملی: «قانونِ ۲۴ ساعت». وقتی وسوسه آمد، بیست‌وچهار ساعت صبر کنید یا فقط ده دقیقه تأخیر بیندازید و در آن زمان کارِ دیگری کنید. هر بار که مقاومت کنید، چرخه کمی ضعیف‌تر می‌شود.
برنامهٔ هفت‌روزه برایِ سخت‌ترین هفته
• روز ۱–۲: خواب، غذا، آب. به کسی بگویید «حالم بد است».
• روز ۳: پیادهروی ۲۰ دقیقه در نور روز.
• روز ۴: حذفِ یا بی‌صداکردنِ منبعِ اصلیِ یادآوری (عکس، گفت‌وگو).
• روز ۵: دیدنِ یک دوست یا عضوِ خانواده.
• روز ۶: نوشتنِ نامه‌ای که ارسال نمی‌کنید.
• روز ۷: یک کارِ کوچکِ لذت‌بخش (فیلم، آشپزی، موسیقی).
این یک چارچوبِ عمومی است نه نسخهٔ درمانی؛ به نیازتان تعدیلش کنید.
چه وقت دلشکستگی به افسردگی نزدیک است؟
غمِ شدید پس از جدایی طبیعی است. اما اگر بیش از دو هفته بی‌علاقگی نسبت به همهٔ چیزها، ناامیدیِ پایدار، کاهشِ شدیدِ وزن یا خواب، یا افکارِ مرگ و آسیب به خود دارید، ارزیابیِ تخصصی لازم است. به مقالهٔ «افسردگی یا یک روزِ بد؟» رجوع کنید و فوراً با ۱۲۳ تماس بگیرید اگر ایمنی در خطر است.
منابع
- DeWall, C. N., MacDonald, G., Webster, G. D., Masten, C. L., Baumeister, R. F., Powell, C., et al. (2010). Acetaminophen reduces social pain: Behavioral and neural evidence. Psychological Science, 21(7), 931–937.
- Eisenberger, N. I., Lieberman, M. D., & Williams, K. D. (2003). Does rejection hurt? An fMRI study of social exclusion. Science, 302(5643), 290–292.
- Fisher, H. E., Brown, L. L., Aron, A., Strong, G., & Mashek, D. (2010). Reward, addiction, and emotion regulation systems associated with rejection in love. Journal of Neurophysiology, 104(1), 51–60.
- Kross, E., Berman, M. G., Mischel, W., Smith, E. E., & Wager, T. D. (2011). Social rejection shares somatosensory representations with physical pain. Proceedings of the National Academy of Sciences, 108(15), 6270–6275.
- Templin, C., Ghadri, J. R., Diekmann, J., Napp, L. C., Bataiosu, D. R., Jaguszewski, M., et al. (2015). Clinical features and outcomes of takotsubo (stress) cardiomyopathy. The New England Journal of Medicine, 373(10), 929–938.
- Woo, C.-W., Koban, L., Kross, E., Lindquist, M. A., Banich, M. T., Ruzic, L., Andrews-Hanna, J. R., & Wager, T. D. (2014). Separate neural representations for physical pain and social rejection. Nature Communications, 5, 5380.
پرسش‌هایِ کوتاه
آیا دلشکستگی واقعاً دردِ جسمی دارد؟
پژوهشهایِ تصویربرداریِ مغز نشان دادهاند طردشدن نواحیِ مرتبط با پریشانیِ درد را فعال میکند و نگاهکردن به عکسِ شریکِ سابق نواحیِ حسی-جسمیِ مرتبط با درد را درگیر میکند. اما الگوهایِ فعالیتِ دردِ جسمی و دردِ طرد کاملاً یکسان نیستند؛ پس همپوشانی هست، ولی «همان درد» نیست.
چرا بعد از جدایی سینهام درد میکند و بیاشتها شدهام؟
استرسِ هیجانیِ شدید بدن را درگیر میکند: تپش، فشار در سینه، حالتِ تهوع، بیاشتهایی و بیخوابی. این معمولاً گذراست. اما اگر دردِ سینهٔ شدید، تنگیِ نفس، تعریقِ سرد یا دردِ انتشاریافته به بازو و فک دارید، فوراً به اورژانس بروید؛ «فقط دلشکستگی» فرض نکنید.
سندرمِ قلبِ شکسته چیست؟
نامِ رایجِ کاردیومیوپاتیِ استرسی (تاکوتسوبو) است؛ حالتی نادر که پس از استرسِ هیجانیِ شدید علائمی شبیهِ سکتهٔ قلبی ایجاد میکند و نیازمندِ ارزیابیِ فوریِ پزشکی است. هر دردِ سینهٔ ناگهانی را باید جدی گرفت و تشخیصِ آن با پزشک است.
چه چیزی در هفتههایِ اولِ دلشکستگی کمک میکند؟
فاصلهگرفتنِ موقت از پیام و پروفایلِ شریکِ سابق، مراقبتِ بدنی (خواب، تغذیه، پیادهروی)، حضورِ آدمهایِ امن و نامگذاریِ احساس. اگر پس از هفتهها بیخوابیِ شدید، ناامیدی یا افکارِ آسیب به خود دارید، حتماً به روانشناس مراجعه کنید؛ در بحران با ۱۲۳.
آیا می‌شود دردِ دل را با مسکن کم کرد؟
یک آزمایشِ کوچک نشان داد استامینوفنِ روزانه دردِ اجتماعیِ گزارش‌شده را کم میکند، اما این نتیجه به‌اندازه‌یِ توصیهٔ درمانی قوی نیست و نیاز به بازتولید دارد. برایِ دردِ شدید به‌جایِ خوددرمانی با پزشک یا روانشناس مشورت کنید.
دوره‌ای مرتبط در گُدار
دورهٔ بعدِ جدایی
برایِ کسی که رابطه‌ای معنادار — ازدواج، نامزدی، یا رابطه‌ای بلندمدت — را به پایان رسانده، مستقل از دلیلِ جدایی. اگر عزیزی را از دست داده‌اید نه از طریقِ جدایی، دورهٔ «سوگ و فقدان» نقطهٔ شروعِ دقیق‌تری است.
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
تازه‌ترین مقاله‌ها
- گس‌لایتینگ در خیانت: وقتی فردِ خاطی شما را شکاک و مقصر جلوه می‌دهد
- خیانتِ تلافی‌جویانه: چرا «خیانت در برابرِ خیانت» زخم را درمان نمی‌کند؟
- بحرانِ میانسالی و خیانت: وقتی «خودِ فراموش‌شده» به رابطهٔ بیرونی می‌کشد
- آیا همهٔ مشکلاتِ بزرگسالی ما ریشه در تروما دارند؟ پژوهش چه می‌گوید
- تعریفِ مرزهایِ وفاداری: چرا باید پیش از بحران دربارهٔ «چه چیزی خیانت است» توافق کرد؟