نشانه‌هایِ پشیمانیِ واقعی: چگونه بفهمیم پشیمانی واقعی است یا ترسِ از دستدادن؟
او گریه می‌کند، قول می‌دهد و می‌گوید پشیمان است. اما شما نمی‌دانید این پشیمانیِ واقعی است یا اینکه فقط از رفتنِ شما میترسد. تفکیکِ این دو آسان نیست و فقط با یک جمله ممکن نمی‌شود؛ ولی نشانه‌هایی هست.
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۲۲ مهر ۱۴۰۵
تفاوتِ کانونِ توجه
در پشیمانیِ واقعی، توجه به آسیبِ شماست: «تو چه حسی داشتی؟». در ترسِ از دستدادن، توجه به پیامدِ خودش است: «تو نرو، من بدون تو چه کنم؟». هر دو احساس ممکن است توأمان باشند، اما نسبتشان فرق می‌کند.
یک آزمونِ ساده: وقتی شما درد را بیان می‌کنید، او گوش می‌دهد یا دفاع/بی‌قراری می‌کند؟ وقتی از او خواسته می‌شود فضا بدهد، می‌پذیرد یا فشار می‌آورد؟
نشانه‌هایِ قابلِ مشاهده
نخست، پیگیری در طولِ زمان: پشیمانیِ واقعی بعد از آرام‌شدنِ بحران هم باقی می‌ماند. دوم، تحملِ ناخوشایندی بدونِ تلافی: او میتواند خشم یا سکوتِ شما را بپذیرد. سوم، تغییرِ مشخص و قابلِ سنجش، مثل قطعِ رفتارِ آسیب‌زننده و پذیرفتنِ شفافیتِ موقت. چهارم، مسئولیتِ بدونِ دفاع.
نشانه‌های هشدار: نمایشِ بیش‌ازحد در لحظه‌ی بحران و ناپدیدشدن پس از آن، فشار برایِ زودتر بخشیدن، و شکایت از اینکه «تو هنوز ناراحتی».
پشیمانی واقعی چیست و چه نیست؟
پشیمانی واقعی لزوماً گریه‌ی زیاد نیست. بعضی افراد کمحرفاند و پشیمانی را در رفتار نشان می‌دهند. معیار، رفتارِ ثابت در طولِ زمان است، نه شدتِ هیجان در یک لحظه.
لازار (۲۰۰۴) پشیمانی را همراه با تعهد به عدمِ تکرار و جبران می‌داند. یعنی کلمه‌ها بدونِ عمل کافی نیستند.
اگر مطمئن نیستید
عدم‌قطعیت طبیعی است. میتوانید یک بازه‌یِ مشاهده تعیین کنید: «برای سه ماه می‌خواهم ببینم این تغییر ادامه پیدا می‌کند.» و در این مدت بر پایه‌یِ رفتار قضاوت کنید، نه وعده.
درمانگر هم میتواند به ارزیابیِ این پرسش کمک کند. این مقاله اجماعِ بالینی را بازتاب می‌دهد و آستانه‌ی پژوهشیِ مشخصی ارائه نمی‌کند.
پرسش‌هایی که میتوانید از خودتان بپرسید
آیا او پیش از آنکه من بپرسم، به آسیبِ من اشاره می‌کند؟ آیا حاضر است برایِ تغییر از راحتیِ خودش بگذرد؟ آیا وقتی خشمگین یا غمگین هستم، حضورش را حفظ می‌کند یا از آن می‌گریزد؟
این پرسش‌ها حکمِ نهایی نمی‌دهند، اما به شما چارچوبی برای مشاهده می‌دهند.
آیا هر دو میتوانند همزمان درست باشند؟
بله. کسی میتواند هم واقعاً پشیمان باشد و هم از دستدادن بترسد. ترسِ از دستدادن لزوماً دروغ نیست؛ فقط کافی نیست. آنچه مهم است این است که همراهِ آن رفتارِ مسئولانه هم وجود داشته باشد.
پس به‌جای «واقعی/غیرواقعی»، بپرسید: «چه چیزی از این پشیمانی در رفتارِ او دیده می‌شود؟».
نقشِ زمان و پیگیری
پشیمانیِ واقعی در هفته‌های بعد هم خود را نشان می‌دهد: او پیش از آنکه از او بخواهید، اطلاع می‌دهد، برنامه‌اش را پیگیری می‌کند و اگر لغزید، سریع می‌پذیرد. ترسِ از دستدادن بیشتر در لحظه‌ی تهدید شدیدتر است و با فروکش‌کردنِ تهدید کم می‌شود.
بنابراین یکی از بهترین سنجش‌ها این است که ببینید وقتی دیگر «خطرِ رفتنِ شما» وجود ندارد یا کمتر شده، رفتار چگونه است. ثبات در این شرایط معنادارتر از رفتار در اوجِ بحران است.
جمع‌بندی
معیارِ پشیمانیِ واقعی، شدتِ هیجان نیست؛ کانونِ توجه، رفتارِ ثابت و تحملِ ناخوشایندی بدونِ تلافی است. اگر مطمئن نیستید، بازه‌ی مشاهده تعیین کنید و بر پایهی رفتار قضاوت کنید. و اگر لازم شد، درمانگر میتواند در سنجش کمک کند. به یاد داشته باشید که دقت و صبر در این قضاوت از شتاب مهم‌تر است، چون تصمیم‌هایِ عجولانه، چه به اعتمادِ زودهنگام و چه به بدگمانیِ زودهنگام، معمولاً هزینه‌ی بیشتری دارند.
نمونه‌یِ موقعیت و اشتباهاتِ رایج در قضاوت
فرض کنید شبی که پرده برداشته شد، او بسیار گریه کرد و قول داد. هفتهٔ بعد، وقتی هنوز سرد و غمگین هستید، می‌گوید: «تا کی می‌خواهی مرا عذاب بدهی؟». این جمله لزوماً به معنای دروغ‌بودنِ پشیمانی نیست، اما نشان می‌دهد توجه از دردِ شما به ناراحتیِ خودش رفته است. در مقابل، اگر بگوید: «می‌فهمم هنوز سخت است؛ بگو چه چیزی کمک می‌کند» و بعد واقعاً همان کار را بکند، وزنِ بیشتری دارد.
اشتباهِ رایج در قضاوت این است که فقط به یک لحظه تکیه کنیم، چه بسیار خوب چه بسیار بد. اشتباهِ دیگر، آزمونِ پنهان گذاشتن است؛ مثلاً امتحان‌کردنِ او بدونِ اطلاع. بهتر است آنچه می‌خواهید را روشن بگویید و رفتار را در طولِ زمان تماشا کنید. و به یاد داشته باشید: شکِ شما بعد از آسیب طبیعی است، نشانهٔ ضعف یا بدجنسی نیست.
برایِ مراقبت از خودتان هم یادداشتی نگه دارید: هر هفته بنویسید او چه کرد و شما چه حسی داشتید. این یادداشت تصویرِ دقیق‌تری از روندِ زمان می‌دهد، چون حافظه زیرِ فشارِ هیجان تحریف می‌شود. با این حال، یادداشت‌ها حکمِ قطعی نیستند و بهتر است با مشاور هم مرورشان کنید. به خودتان هم اجازه بدهید گاهی استراحت کنید و درباره‌اش قضاوت نکنید؛ لازم نیست هر روز دوباره تصمیم بگیرید.
یادآوریِ مهم
هیچ فرمولی برایِ تشخیصِ قطعیِ پشیمانی وجود ندارد. این مقاله نشانه‌هایِ رایج را از اجماعِ بالینی و پژوهش‌هایِ عذرخواهی می‌آورد، نه آزمونِ علمیِ قطعی. اگر لازم دارید، با مشاور درباره‌یِ مشاهداتتان صحبت کنید تا تصمیمتان آگاهانه‌تر شود.
منابع
- Lazare, A. (2004). On Apology. Oxford University Press.
- Tangney, J. P., & Dearing, R. L. (2002). Shame and Guilt. Guilford Press.
پرسش‌هایِ کوتاه
آیا گریه کردن نشانهی پشیمانیِ واقعی است؟
نه الزاماً. هیجان در لحظه میتواند واقعی باشد و باز هم به تغییر نینجامد؛ و بعضی افراد کمحرفاند اما در رفتار تغییر میکنند. معیار بهتر، ثباتِ رفتار در طولِ زمان و توجه به آسیبِ شماست.
چقدر باید صبر کنم تا مطمئن شوم؟
زمانِ ثابتی وجود ندارد. بسیاری از متخصصان توصیه میکنند چند ماه رفتار را مشاهده کنید، نه فقط وعده را. میتوانید بازهای با خودتان یا مشاور تعیین کنید و در پایانِ آن بر پایهی رفتار تصمیم بگیرید.
اگر هم پشیمان است و هم میترسد، چه؟
این دو میتوانند همزمان وجود داشته باشند. ترسِ از دستدادن دروغ نیست، فقط بهتنهایی کافی نیست. نشانهی مهم این است که آیا همراهِ آن مسئولیتپذیری، تغییر رفتار و توجه به آسیبدیده هم هست یا نه.
دوره‌ای مرتبط در گُدار
دورهٔ بازسازیِ اعتماد پس‌ازخیانت
برایِ زوجی که پس از یک خیانت تصمیم گرفته‌اند بمانند و اعتماد را دوباره بسازند — چه هردو در جلسه باشند، چه فقط یکی. اگر هنوز در تصمیمِ ماندن یا رفتن گیر کرده‌اید یا به مشاورِ حضوری برایِ خیانت نیاز دارید، دوره‌هایِ «پس‌ازخیانت» و مسیرهایِ فردیِ خیانت‌دیده/خیانت‌کرده را هم ببینید.
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
تازه‌ترین مقاله‌ها
- عشقِ یک‌طرفه: چرا این‌قدر درد دارد و چطور می‌شود از آن گذشت؟
- استرس چیست و چگونه مدیریتش کنیم؟ از استرسِ مفید تا استرسِ مزمن
- همسرِ کنترل‌گر: نشانه‌ها، روان‌شناسیِ پشتِ آن و مرزِ آزارِ روانی
- قهر و سکوت در رابطه: چرا ساکت می‌شویم، چه اثری دارد و چه کنیم؟
- چه زمانی باید به روان‌شناس مراجعه کرد؟ نشانه‌ها و راهِ شروع