چرا بعضی افراد عذرخواهی نمی‌کنند و بعضی بعد از عذرخواهی تغییر نمی‌کنند؟
اگر همسرتان هرگز عذرخواهی نمیکند، یا اگر عذرخواهی میکند و دوباره همان کار را میکند، احتمالاً بارها به این پرسش رسیده‌اید: «چرا؟». پاسخ ساده نیست، ولی چند الگوی شناخته‌شده وجود دارد.
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۲۲ مهر ۱۴۰۵
شرم در برابرِ گناه
تانگنی و دیرینگ (۲۰۰۲) میان «شرم» و «گناه» تمایز می‌گذارند. گناه یعنی «کاری کردم که بد بود»؛ شرم یعنی «من بد هستم». گناه معمولاً به جبران می‌انجامد، ولی شرم اغلب به دفاع، انکار یا پرخاش.
بسیاری از کسانی که نمی‌توانند عذرخواهی کنند، در واقع درگیرِ شرم‌اند: پذیرفتنِ اشتباه برایشان به معنای پذیرفتنِ بدبودنِ خودشان است. بنابراین دفاع می‌کنند. این توضیح، رفتار را توجیه نمیکند؛ فقط میگوید چرا فشار آوردن معمولاً نتیجه‌ی عکس دارد.
دلایلِ دیگر
گاهی فرد در خانواده‌ای بزرگ شده که عذرخواهی نشانه‌یِ ضعف بوده. گاهی از پیامدِ پذیرفتنِ اشتباه می‌ترسد. گاهی هم واقعاً فکر میکند اشتباه نکرده و دیدگاه‌هایتان متفاوت است.
مهم است که بین «نمی‌خواهد» و «بلد نیست» تمایز بگذارید. اولی نیاز به گفت‌وگوی جدی و مرز دارد؛ دومی با آموزش و حمایت تغییر میکند.
چرا بعد از عذرخواهی تغییر نمی‌کنند؟
عذرخواهی تا حدی هیجانی است و تغییر، رفتاری. فرد ممکن است صادقانه متأسف باشد، ولی مهارتی برایِ کنترلِ رفتار یا برنامه‌ای برای جلوگیری از تکرار نداشته باشد. گاهی هم عذرخواهی کارکردِ «تخلیه‌یِ گناه» دارد: او احساس بهتری پیدا میکند، ولی دلیلی برایِ تغییر نمی‌بیند.
تفاوتِ عذرخواهیِ مؤثر با عذرخواهیِ تکراری در وجودِ یک برنامه است: چه چیزی را عوض می‌کنم؟ چه زمانی؟ اگر لغزیدم چه می‌کنم؟
شما چه می‌توانید بکنید؟
به‌جای خواستنِ «عذرخواهی»، رفتارِ مشخص و قابلِ مشاهده بخواهید: «دفعه‌ی بعد که عصبانی شدی، مکث کنیم.» و پیگیری کنید. اگر الگو بدون تغییر ماند، مرزِ خودتان را روشن کنید و در صورتِ لزوم از مشاور کمک بگیرید.
و فراموش نکنید که مراقبت از خودتان بخشی از پاسخ است. شما نمی‌توانید به‌جای دیگری تغییر کنید.
نقشِ سبکِ دلبستگی
در روابط، افرادی که الگویِ اجتنابی دارند ممکن است گفت‌وگو درباره‌یِ احساس و خطا را تهدیدآمیز بدانند و عقب‌نشینی کنند. افرادِ مضطرب ممکن است زیاد عذرخواهی کنند، اما نه بر اساس درک، بلکه برایِ آرام‌کردن ترسِ طرد.
این‌ها گرایش‌اند، نه برچسب. افراد می‌توانند با حمایت و تمرین الگوی خود را عوض کنند.
وقتی الگو آسیبزننده است
اگر عذرخواهی‌نکردن با تحقیر، کنترل، یا ترساندن همراه است، موضوع از «سبکِ ارتباطی» فراتر می‌رود و ایمنیِ شما مهم‌تر است. در این وضعیت با یک متخصص یا مرجعِ حمایتی مشورت کنید.
در سایر موارد، مرزبندیِ آرام و مشخص و دعوت به مشاوره، منطقی‌ترین گام است.
چگونه گفت‌وگو را شروع کنیم؟
زمانی را انتخاب کنید که هیجان بالا نیست و با جمله‌ای غیراتهامی شروع کنید: «برایم مهم است که وقتی اشتباه میشود با هم ترمیم کنیم. دوست دارم راجع به این حرف بزنیم.» از کلماتی مثل «همیشه» و «هرگز» پرهیز کنید، چون دفاع را بالا می‌برند.
اگر فرد آماده بود، با هم یک روش مشخص تعیین کنید: مثلاً بعد از هر دعوا ظرف یک روز سه جمله بگوییم: چه کردم، تو چه حس کردی، دفعه‌ی بعد چه می‌کنم. ساختار ساده به افرادی که بلد نیستند، چارچوب میدهد.
جمع‌بندی
عذرخواهی‌نکردن اغلب از شرم، ترس یا نبودِ مهارت می‌آید، و عذرخواهیِ بی‌تغییر اغلب از نبودِ برنامه. فهمیدنِ این‌ها رفتار را توجیه نمیکند، اما به شما کمک میکند به‌جای سرزنش، رفتار و ساختار بخواهید. و اگر ایمنی در خطر است، آن مقدم بر هر چیز دیگر است.
اشتباهاتِ رایجِ ما و چه موقع کمک بگیریم
وقتی عذرخواهی نمی‌شود، ممکن است دو دام پیش بیاید. دامِ اول، تلاشِ مکرر برایِ گرفتنِ عذرخواهی است: بحث‌هایی که هر بار طولانی‌تر می‌شوند و در پایان حتی اگر «ببخشید» گفته شود، حس نمی‌کنید شنیده شده‌اید. دامِ دوم، تفسیرِ ذهنی است؛ یعنی مطمئن شدن از انگیزه‌یِ او بدونِ پرسیدن. بهتر است دربارهٔ رفتارِ مشخص و اثرش بر خودتان حرف بزنید و پاسخ را ببینید.
چه موقع کمک بگیریم؟ اگر مدتی طولانی بحث‌هایتان بی‌نتیجه است، اگر خودتان دچار خودسرزنشی یا فرسودگی شده‌اید، یا اگر عذرخواهی‌ها فقط چرخهٔ آرامش و تکرار می‌سازند، مشاور میتواند ساختار بدهد. گاهی یک جلسهٔ فردی برایِ مرزبندیِ خودتان مفید است، حتی اگر او نخواهد بیاید. بدیهی است که این مسیر تغییر را تضمین نمیکند، ولی دست‌کم شما را از انتظارِ نامحدود بیرون می‌آورد.
یک تمرینِ ساده برایِ خودتان: پیش از هر بحث، تصمیم بگیرید دقیقاً چه چیزی می‌خواهید؛ عذرخواهی، تغییرِ رفتار، یا فقط شنیده‌شدن. بسیاری از بحث‌ها بی‌نتیجه می‌مانند چون هر دو طرف درخواستِ متفاوتی در ذهن دارند. وقتی خواسته‌تان روشن باشد، حتی اگر عذرخواهی نیاید، می‌دانید گام بعدی چیست و کمتر در چرخهٔ انتظار می‌مانید. اگر لازم شد، این خواسته را با یک جمله‌یِ کوتاه و آرام بنویسید و همان را بگویید؛ روشنیِ خواسته اغلب از شدتِ لحن مؤثرتر است و دفاعِ طرفِ مقابل را کمتر برمی‌انگیزد.
یادآوریِ مهم
این مقاله تشخیصِ شخصیتی یا بالینی ارائه نمی‌دهد و درباره‌یِ فردِ مشخصی قضاوت نمیکند. توضیح‌های ارائه‌شده الگوهایِ رایج‌اند و ممکن است در مورد همسرِ شما صدق نکنند. اگر نگران ایمنی یا الگوی کنترل‌گری هستید، از یک متخصص کمک بگیرید.
منابع
- Tangney, J. P., & Dearing, R. L. (2002). Shame and Guilt. Guilford Press.
- Lazare, A. (2004). On Apology. Oxford University Press.
پرسش‌هایِ کوتاه
آیا کسی که عذرخواهی نمیکند، حتماً بیاحساس است؟
نه لزوماً. بسیاری از این افراد درگیرِ شرم یا ترسِ از دستدادنِ عزتنفساند و پذیرفتنِ خطا را تهدید میبینند. این توضیح رفتار را توجیه نمیکند، اما نشان میدهد چرا فشار و سرزنش معمولاً مؤثر نیستند.
چرا بعد از عذرخواهی هم تغییر نمیکند؟
ممکن است عذرخواهی هیجانی بوده و برنامهی عملی برای تغییر نداشته باشد، یا مهارتِ کنترلِ رفتار را نداشته باشد. تفاوت در این است که آیا او میگوید چه چیزی را، چگونه و چه زمانی عوض میکند. بدون این، عذرخواهی تکرار میشود.
آیا باید ادامه بدهم و منتظر تغییر بمانم؟
این تصمیم به ایمنی، طول مدت، و نشانههایِ تغییر بستگی دارد. اگر رفتار آسیبزننده یا ترسناک است، ایمنی مقدم است. در موارد دیگر، تعیین بازهی مشاهده و درخواستِ مشاوره میتواند به تصمیمِ آگاهانه کمک کند.
دوره‌ای مرتبط در گُدار
دورهٔ بازسازیِ اعتماد پس‌ازخیانت
برایِ زوجی که پس از یک خیانت تصمیم گرفته‌اند بمانند و اعتماد را دوباره بسازند — چه هردو در جلسه باشند، چه فقط یکی. اگر هنوز در تصمیمِ ماندن یا رفتن گیر کرده‌اید یا به مشاورِ حضوری برایِ خیانت نیاز دارید، دوره‌هایِ «پس‌ازخیانت» و مسیرهایِ فردیِ خیانت‌دیده/خیانت‌کرده را هم ببینید.
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
تازه‌ترین مقاله‌ها
- عشقِ یک‌طرفه: چرا این‌قدر درد دارد و چطور میشود از آن گذشت؟
- استرس چیست و چگونه مدیریتش کنیم؟ از استرسِ مفید تا استرسِ مزمن
- همسرِ کنترل‌گر: نشانه‌ها، روان‌شناسیِ پشتِ آن و مرزِ آزارِ روانی
- قهر و سکوت در رابطه: چرا ساکت می‌شویم، چه اثری دارد و چه کنیم؟
- چه زمانی باید به روان‌شناس مراجعه کرد؟ نشانه‌ها و راهِ شروع