چرا در بزرگسالی دوست پیدا کردن و نگه‌داشتنش سخت است؟ آنچه پژوهش دربارهٔ دوستی می‌گوید
در مدرسه و دانشگاه دوست پیدا کردن تقریباً خودبه‌خود بود: هر روز یک‌جا بودید. بعد کار، خانواده یا جابهجایی آمد و یک روز دیدید فهرستِ کسانی که می‌توانید بی‌مقدمه به‌شان زنگ بزنید کوتاه شده است. این به معنایِ ایرادِ شخصی در شما نیست. این مقاله می‌گوید دوستی چطور شکل می‌گیرد، چرا بزرگسالی آن را فرسوده میکند، دوستی با سلامت چه نسبتی دارد، چه قدمهایِ کوچکی میشود برداشت و چه زمانی دشواریِ دوستی به اضطراب یا الگویِ دلبستگی گره می‌خورد.
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۲ آبان ۱۴۰۵
دوستی چطور شکل می‌گیرد؟
دوستی سه ماده‌یِ ساده دارد: زمان، تکرار و کمی خودافشایی. هال در دو مطالعه نشان داد هرچه ساعت‌هایِ مشترک بیشتر باشد، نزدیکی بیشتر است؛ برآوردِ او برایِ عبور از آشنا به دوستِ معمولی حدودِ ۹۴ ساعت، تا دوستِ واقعی حدودِ ۱۶۴ ساعت و تا دوستِ صمیمی حدودِ ۲۱۹ ساعت بود (Hall, 2019). این اعداد از یادآوریِ مهاجرانِ تازه در یک نمونه آمده است (نه مشاهدهٔ مستقیم) و بر پایهٔ گزارشِ خودِ شرکت‌کنندگان است؛ در نمونهٔ دانشجویانِ سالِ اول، برآوردها کمتر بود. پس عددها قانون نیستند؛ اما پیامش روشن است: دوستی را «زمان» می‌سازد، نه فقط شخصیتِ خوب.
نزدیکی مکانی هم نقش دارد. در پژوهشی که صندلی‌هایِ دانشجویانِ سالِ اول تصادفی تعیین شد، همنشینان یک سال بعد دوستیِ نزدیک‌تری گزارش کردند (Back et al., 2008). یعنی گاهی «کنارِ هم بودنِ مکرر» پیش از «شباهت» می‌آید.
زمینهٔ سوم، افشایِ تدریجی است: از موضوعاتِ سبک شروع می‌کنید و کم‌کم چیزی از خودتان می‌گویید، طرف مقابل هم همین‌طور. دوستی با پلهٔ کوچکِ دوطرفه بالا می‌رود، نه با یک اعترافِ بزرگ.
چرا بعد از مدرسه و دانشگاه دوستی سخت‌تر میشود؟
وروس و همکاران در فراتحلیلی با ۲۷۷ مطالعه نشان دادند شبکهٔ اجتماعی تا جوانیِ بزرگسال رشد میکند و بعد، شبکهٔ دوستان و آشنایان در طولِ بزرگسالی کوچک‌تر میشود، در حالی که شبکهٔ خانواده نسبتاً ثابت می‌ماند؛ رخدادهایی مثل ورود به کار یا والد شدن هم با تغییرِ شبکه همراه بودند (Wrzus et al., 2013). پس کوچکشدنِ حلقه، الگویی شایع است نه شکستِ شخصی.
دلیلِ آن بیشتر ساختاری است تا روانی. زمینههایِ تکرارشونده که در مدرسه رایگان بودند، حالا باید ساخته شوند؛ برنامه‌هایِ همه شلوغ است؛ و جابهجایی (مهاجرت، شهرِ تازه) ناگهان فاصله می‌اندازد. در کنارش، دوستیِ بزرگسالان نوبتِ دعوت‌کردن هم دارد: اگر هر دو منتظرِ پیشنهادِ طرفِ دیگر باشید، دیدار هیچ‌وقت اتفاق نمی‌افتد.
چرا فکر میکنم دیگران مرا دوست ندارند؟
بوتبی و همکاران در پنج مطالعه نشان دادند آدمها بعد از گفتوگو معمولاً کمتر از واقعیت فکر میکنند که طرفِ مقابل از آنها خوشش آمده است؛ این «شکافِ دوستداشتن» در هم‌اتاقی‌هایِ سالِ اولِ دانشگاه تا بیشترِ سالِ تحصیلی باقی ماند (Boothby et al., 2018). یعنی ذهن بعد از دیدار اغلب بدبینانه‌تر از نظرِ واقعیِ دیگران حکم میکند.
این به‌معنایِ «همه شما را دوست دارند» نیست؛ فقط یعنی قضاوتِ لحظه‌ایِ «بد بودم، حوصله‌شان را سر بردم» را مثل حقیقت نگیرید. اگر این قضاوت شما را از دعوتِ دوباره باز می‌دارد، پیش از رها کردن، یک بار آن را امتحان کنید.
دوستی چه ربطی به سلامت و رفاه دارد؟
هولت-لانستاد و همکاران در فراتحلیلی با ۱۴۸ مطالعه و حدودِ ۳۰۹ هزار نفر دیدند کسانی که روابطِ اجتماعیِ قوی‌تری داشتند، احتمالِ بقایِ بیشتری در دورهٔ پیگیری داشتند (نسبتِ بختِ حدودِ ۱٫۵) (Holt-Lunstad et al., 2010). این پژوهش‌ها همبستگی‌اند و فقط «دوست» را نمی‌سنجند؛ کل روابطِ اجتماعی را می‌سنجند. پس نمی‌شود گفت دوستداشتن «سلامتی تضمین میکند»، ولی میشود گفت پیوندِ اجتماعی بخشِ جدی‌ای از تصویرِ سلامت است.
در تجربهٔ روزمره هم دوست یعنی کسی که حالتان را می‌پرسد، پیش از آنکه خودتان متوجه شوید خسته‌اید. این از جنسِ مراقبت است، نه تجمل.
برای ساختن و نگه‌داشتنِ دوستی چه قدمهایِ کوچکی هست؟
۱. زمینهٔ تکرارشونده بسازید. کلاس، گروهِ ورزشی یا پیاده‌روی، داوطلبی؛ جایی که بدونِ برنامه‌ریزیِ جدید، هفته‌ای یک بار همان آدمها را ببینید. تکرار بیشتر از «بهترین‌بودنِ» محیط اهمیت دارد.
۲. از آشنایانِ موجود شروع کنید. همکار، همسایه یا دوستِ قدیمیِ کم‌رنگ‌شده. یک پیامِ کوتاه («یادت افتادم، چطوری؟») هزینه‌اش کم است.
۳. دعوت را مشخص کنید. به‌جایِ «یه روز حتماً ببینیم‌همدیگر را»، بگویید «پنج‌شنبه عصر قهوه؟». دعوتِ مبهم معمولاً هرگز اتفاق نمی‌افتد.
۴. افشا را پله‌پله بالا ببرید. یک نظر، بعد یک تجربهٔ کوچک، بعد کمی دغدغه. به نشانهٔ دوطرفه توجه کنید.
۵. دوستی را نگه دارید. ریتمِ سبک ولی ثابت (پیام، تماسِ ماهانه) از دیدارِ نادرِ طولانی بهتر است. اگر دوستی یک‌طرفه است، میشود صادقانه مرزش را گفت.
اینها آموزشی‌اند و نتیجه را تضمین نمی‌کنند؛ دوستی دو نفره است و به شرایطِ طرفِ مقابل هم بستگی دارد. برایِ تمرینِ قدم‌به‌قدم می‌توانید به جلسه‌هایِ دورهٔ دوستی‌سازی در بزرگسالی نگاه کنید.
چه زمانی دشواریِ دوستی به اضطراب یا دلبستگی گره می‌خورد؟
گاهی مانع از بیرون نیست. اگر هر بار که قرار است با کسی صحبت کنید، ترسِ قضاوت یا طردشدن شما را عقب می‌کشد، یا بعد از دیدار ساعت‌ها خودتان را مرور و سرزنش می‌کنید، ممکن است اضطرابِ اجتماعی دست‌اندرکار باشد؛ این با درون‌گرایی فرق دارد، چون درون‌گرا از تنهایی انرژی می‌گیرد ولی لزوماً نمی‌ترسد.
در سبک‌هایِ دلبستگی هم الگوها تکرار میشوند: کسی که مدام نگرانِ رهاشدن است ممکن است بیش‌ازحد پیگیری کند و ببُرد، و کسی که از نزدیکی می‌ترسد ممکن است درست وقتی دوستی عمیق میشود عقب بکشد. اینها برچسبِ تشخیصی نیستند؛ فقط الگوهایی‌اند که میشود شناخت و با آگاهی تغییر داد.
چه زمانی کمک بگیرم؟
اگر تنهایی طولانی است و با غمِ مداوم، بی‌انگیزگی، اختلالِ خواب یا اشتهایی تغییرکرده همراه است، یا ترس از آدمها زندگیتان را محدود کرده، با روانشناس یا پزشک صحبت کنید. اگر افکارِ آسیب به خود دارید، فوراً با اورژانسِ اجتماعی ۱۲۳ یا نزدیک‌ترین مرکزِ درمانی تماس بگیرید. این مقاله جایگزینِ ارزیابیِ تخصصی نیست.
منابع
- Back, M. D., Schmukle, S. C., & Egloff, B. (2008). Becoming friends by chance. Psychological Science, 19(5), 439–440.
- Boothby, E. J., Cooney, G., Sandstrom, G. M., & Clark, M. S. (2018). The liking gap in conversations: Do people like us more than we think? Psychological Science, 29(11), 1742–1756.
- Hall, J. A. (2019). How many hours does it take to make a friend? Journal of Social and Personal Relationships, 36(4), 1278–1296.
- Holt-Lunstad, J., Smith, T. B., & Layton, J. B. (2010). Social relationships and mortality risk: A meta-analytic review. PLoS Medicine, 7(7), e1000316.
- Wrzus, C., Hänel, M., Wagner, J., & Neyer, F. J. (2013). Social network changes and life events across the life span: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 139(1), 53–80.
پرسش‌هایِ کوتاه
چرا در بزرگسالی دوست پیدا کردن اینقدر سخت است؟
چون زمینههایِ تکرارشوندهیِ مدرسه و دانشگاه ناپدید میشوند، برنامهها شلوغتر میشود و کار، خانواده و جابهجایی شبکه را کوچک میکند. فراتحلیلِ وروس و همکاران نشان میدهد کوچکشدنِ شبکهٔ دوستان و آشنایان در بزرگسالی الگویی شایع است، پس نشانهٔ ایرادِ شخصی نیست.
برایِ دوست شدن با کسی چند ساعت وقت لازم است؟
در مطالعهٔ هال برآوردها حدودِ ۹۴ ساعت برایِ دوستِ معمولی، ۱۶۴ ساعت برایِ دوست و ۲۱۹ ساعت برایِ دوستِ صمیمی بود. این اعداد برآوردِ مهاجرانِ تازه در یک نمونه‌اند و قانونِ ثابت نیستند، ولی نشان می‌دهند دوستی به زمانِ مشترکِ تکرارشونده نیاز دارد.
چرا بعد از دیدار با آدمهایِ تازه فکر میکنم از من خوششان نیامده؟
پژوهشِ بوتبی و همکاران نشان داد آدمها بعد از گفتوگو معمولاً کمتر از واقعیت فکر میکنند که طرف مقابل از آنها خوشش آمده؛ این «شکافِ دوستداشتن» نام دارد. قضاوتِ ذهنِ خودتان را قطعی نگیرید و یک بار دیگر دعوت را امتحان کنید.
آیا نداشتنِ دوست روی سلامت اثر دارد؟
فراتحلیلِ هولت-لانستاد و همکاران نشان داد روابطِ اجتماعیِ قوی‌تر با احتمالِ بقایِ بیشتر همراه است. این رابطه همبستگی است و فقط دوست را نمی‌سنجد؛ پس تضمین نیست، ولی پیوندِ اجتماعی را بخشِ مهمی از سلامت نشان میدهد.
اگر ترسِ از قضاوت مانعِ دوست شدن است چه کنم؟
قدمهایِ کوچک و تکرارشونده را امتحان کنید و ببینید ترس چقدر آنها را مسدود میکند. اگر ترس شدید است و زندگیتان را محدود کرده، با روانشناس دربارهیِ اضطرابِ اجتماعی یا الگوهایِ دلبستگی صحبت کنید؛ این مقاله جایگزینِ ارزیابیِ تخصصی نیست.
دوره‌ای مرتبط در گُدار
دورهٔ دوستی‌سازی در بزرگسالی
برایِ کسی که حسِ تنهایی نمی‌کند لزوماً، اما متوجه شده حلقه‌ی دوستانش کوچک یا کمرنگ شده و نمی‌داند چطور — بدونِ ساختارِ مدرسه/دانشگاه — دوستیِ تازه بسازد. اگر مسئله‌تان بیشتر قطعِ ارتباطِ عاطفیِ کلی است، بستهٔ «تنهایی» نقطه‌ی شروعِ بهتری است؛ این دوره مشخصاً روی مکانیکِ ساختن و نگه‌داشتنِ دوستی تمرکز دارد.
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
- احساسِ تنهایی چیست؟ چرا در میانِ جمع هم تنها می‌شویم و چه راهی از آن بیرون می‌برد
- پارادوکسِ تنهایی: چطور در پرارتباط‌ترین دورانِ تاریخ، تنهاتر شده‌ایم
- اضطرابِ اجتماعی، نه خجالتی‌بودن
- درون‌گرایی یا اضطرابِ اجتماعی: چطور تشخیص دهیم؟
- جلسهٔ ۱ دورهٔ دوستی‌سازی در بزرگسالی — چرا دوستی در بزرگسالی سخت‌تر میشود
- جلسهٔ ۷ دورهٔ دوستی‌سازی در بزرگسالی — حفظِ دوستی در بزرگسالیِ شلوغ
تازه‌ترین مقاله‌ها
- حسادت یا رشک؟ فرقِ jealousy و envy و حسِ ناخوشایند به موفقیتِ دیگران
- کمال‌گراییِ سالم و ناسالم: استانداردهایِ بالا کِی فلج‌کننده میشود؟
- نشانه‌هایِ رابطهٔ سمی: رابطهٔ دشوار با رابطهٔ آسیب‌زا چه فرقی دارد؟
- وقتی همسرم قهر میکند چه کنم، و وقتی خودم ساکت می‌شوم؟ جمله‌هایِ مکث و بازگشت
- عدم‌قطعیتِ اقتصادی: چرا تورم و بی‌ثباتی ذهن را در نگرانی نگه می‌دارد؟