رابطه بین اعتیاد به شبکه‌های اجتماعی، رفتارهای مرتبط با خیانت و رضایت زناشویی
گوشی کنارِ تخت. جوابِ «هوم» وقتی حرف می‌زنید. سرِ شام هم چشم به صفحه. پرسشی که بسیاری از زوج‌ها می‌پرسند این است: آیا استفادهیِ افراطی از شبکههایِ اجتماعی رابطه را خراب میکند و به رفتارهایِ خیانت‌آمیز نزدیک‌تر میکند؟ پژوهشها همبستگی‌هایِ روشنی نشان میدهند، اما جهتِ رابطه، پیچیده‌تر از آن است که در تیتر می‌آید.
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۸ مهر ۱۴۰۵
سه متغیر، یک شبکه‌یِ علتی
سه چیز را باید از هم جدا کرد. اول، استفادهیِ مشکل‌ساز یا شبیهِ اعتیاد از شبکهها: استفاده‌ای که کنترلش سخت است، زمان را از کارهایِ مهم می‌گیرد و قطعش بی‌قراری می‌آورد. (این یک برچسبِ رفتاری است، نه یک تشخیصِ رسمی در DSM.) دوم، رفتارهایِ مرتبط با خیانت در شبکهها: پیامِ پنهان، تعاملِ مبهم، ارتباطِ عاطفی با کسِ دیگر. سوم، رضایتِ زناشویی.
سؤال این است که این سه چه ربطی به هم دارند — و مهم‌تر، کدام علتِ کدام است.
آنچه پژوهش نشان داده
عباسی (۲۰۱۹) در پژوهشی دربابِ اعتیاد به شبکههایِ اجتماعی در رابطه‌هایِ عاشقانه گزارش داد که استفادهیِ اعتیادگونه از شبکهها با «خیانتِ شبکه‌ای» و نارضایتیِ رابطه‌ای همراه است، و سنِ افراد هم در این رابطه نقش داشت. هرتلاین و پیرسی (۲۰۰۶) در مرورِ ادبیاتِ خیانتِ اینترنتی نشان دادند این حوزه تازه است، تعریف‌ها متفاوت‌اند و یافته‌ها هنوز محدودند.
همه‌ی این‌ها همبستگی‌اند. نمی‌گویند شبکهها رابطه را خراب می‌کنند؛ می‌گویند این دو، در نمونه‌هایِ پژوهشی، با هم دیده می‌شوند.
فابینگ و «تداخلِ فناوری»: مسیری که بهتر مستند شده
رابرتز و دیوید (۲۰۱۶) اصطلاحِ «فابینگ شریک» (گوشی‌نگاهی به‌جایِ توجه به شریک) را بررسی کردند و نشان دادند این رفتار با تعارضِ بیشتر درباره‌یِ گوشی و رضایتِ رابطه‌ایِ کمتر همراه است، که به‌نوبه‌یِ خود با نشانه‌هایِ افسردگی مرتبط بود. مک‌دانیل و کوین (۲۰۱۶) هم اصطلاحِ «تکنوفرنس» را برایِ تداخلِ روزمره‌یِ فناوری در تعاملِ زوجی به کار بردند و نتایجِ مشابهی گزارش کردند.
به بیانِ ساده: نه لزوماً «ساعاتِ استفاده»، بلکه لحظه‌هایی که شریک احساس میکند در برابرِ صفحه رقابت را می‌بازد، به فرسایش منجر میشود. این با جلسه‌یِ ۱ بسته‌یِ وابستگیِ دیجیتال هم می‌خواند که معیارِ سنجش را از ساعت به کارکرد می‌برد.
سه مسیرِ ممکن
اول، جابه‌جاییِ زمان: ساعاتی که صرفِ فید میشود، از گفت‌وگو و نزدیکی کم میشود، و رضایت کم میشود. دوم، فرصت و مواجهه: شبکهها تماس‌هایِ مبهم و پنهان را آسان‌تر و کم‌هزینه‌تر می‌کنند، و رفتارهایِ مرتبط با خیانت بیشتر رخ می‌دهد. سوم، معکوس: رابطهیِ ناراضی و خالی، فرد را به شبکهها می‌رانَد تا حسِ دیده‌شدن یا فرار پیدا کند.
هر سه می‌توانند هم‌زمان درست باشند. و ممکن است یک عاملِ مشترک هم زیرِ همه باشد: تنهایی، اضطراب یا افسردگی که هم استفادهیِ افراطی و هم نارضایتی را می‌سازد. به همین دلیل، «کاهشِ زمانِ گوشی» به‌تنهایی معمولاً کافی نیست.
نشانه‌ها در خانه
اگر می‌خواهید بدانید این الگو در رابطهیِ شما هست یا نه، این سؤال‌ها کمک می‌کنند: آیا گوشی در تخت، سرِ غذا و وسطِ گفت‌وگو حاضر است؟ آیا قطعِ دسترسی بی‌قراری یا تندخویی می‌آورد؟ آیا محتوا یا تعاملاتِ شبکه‌ای از شریک پنهان می‌ماند؟ آیا شریک از «رقابت با گوشی» شکایت میکند؟
پاسخِ «بله» به چند مورد، نه یک حکمِ اخلاقی، که سیگنالی برایِ نگاهکردن به کارکردِ شبکهها در زندگیِ شماست. جلسه‌یِ ۲ بسته‌یِ وابستگیِ دیجیتال همین پرسش را می‌پرسد: گوشی چه کاری برایتان میکند؟
اعتیادِ شبکه‌ای یعنی خیانت؟ نه
نباید یک الگویِ رفتاری را به یک برچسبِ اخلاقی تبدیل کرد. کسی می‌تواند ساعت‌ها در شبکهها باشد و کاملاً وفادار بماند؛ کسی دیگر می‌تواند کم‌مصرف باشد و پنهانی رابطه داشته باشد. آنچه پژوهش می‌گوید یک ریسکِ آماری است، نه یک قانون. و همین که یکی از دو نفر «گوشی‌زده» است، دلیلی برایِ بدگمانی به وفاداری‌اش نیست.
بهتر است پرسش را عوض کنید: نه «آیا خیانت میکند؟»، که «آیا در این رابطه حضور دارد؟»
چه چیزی کمک میکند
پژوهشِ طراحیِ رفتار، که جلسه‌یِ ۵ بسته‌یِ وابستگیِ دیجیتال هم به آن تکیه دارد، نشان می‌دهد تغییرِ محیط از تقویتِ اراده مؤثرتر است: گوشی بیرونِ اتاقخواب، خاموشکردنِ اعلانهایِ غیرِضروری، و «پنجرههایِ بدونِ گوشی» در بخش‌هایِ ثابتِ روز (شام، نیمساعتِ اولِ بعد از رسیدن به خانه). این قواعد باید مشترک باشند، نه یک‌طرفه.
روی‌آوردن به شریک هم مؤثر است: گاتمن نشان داده لحظه‌هایِ کوچکِ «توجه‌کردن به درخواستِ ارتباط» پایه‌یِ رضایتِ بلندمدت‌اند. یک نگاهِ کوتاه به شریک وقتی چیزی می‌گوید، به‌جایِ نگاهکردن به گوشی، بیش از یک محدودیتِ ساعتی اثر دارد.
اگر همسرتان درگیر است
به‌جایِ «تو همیشه با گوشی هستی»، از تأثیرِ آن بگویید: «وقتی حرف می‌زنم و تو به گوشی نگاه می‌کنی، حس می‌کنم مهم نیستم.» و پیشنهاد مشخص بدهید: «میشود شام بدونِ گوشی باشیم؟» اتهام دفاع می‌آورد؛ حسِ صادقانه و پیشنهادِ مشخص، همکاری. اگر همسرتان از رابطه فرار میکند، این هم خودش اطلاعاتی است که ارزش دارد شنیده شود.
کِی به کمکِ حرفه‌ای نیاز است
اگر استفاده کنترل‌ناپذیر است و پیامدهایِ جدی دارد (کار، خواب، رابطه)، اگر رفتارهایِ پنهانِ جنسی یا عاطفی وجود دارد، یا اگر اضطراب و افسردگی زیرِ ماجرا هست، کمکِ یک درمانگر مؤثرتر از تلاشِ فردی است. مقاله‌یِ «چرا نمی‌توانید گوشی را زمین بگذارید» زیست‌شناسیِ این الگو را توضیح می‌دهد و مقاله‌یِ «مرزهایِ دیجیتال» توافقی را که بیشترِ زوج‌ها هرگز نمی‌بندند.
پرسش‌هایِ کوتاه
آیا استفادهیِ زیاد از شبکههایِ اجتماعی رضایتِ زناشویی را کم میکند؟
پژوهشها همبستگی نشان میدهند، مخصوصاً وقتی استفاده باعثِ «فابینگ» میشود، یعنی نگاهکردن به گوشی در حضورِ شریک. اما جهت روشن نیست: ممکن است شبکهها رابطه را خالی کنند، و ممکن است رابطهیِ ناراضی آدم را به شبکهها براند، یا عاملی مشترک (تنهایی، اضطراب) هر دو را بسازد.
اگر همسرم «معتاد به شبکهها» باشد یعنی احتمالاً خیانت میکند؟
نه. یک الگویِ رفتاری را نباید به یک برچسبِ اخلاقی تبدیل کرد. کسی می‌تواند زیاد در شبکهها باشد و کاملاً وفادار باشد. پژوهشها یک ریسکِ آماری نشان میدهند، نه قانون. بهتر است بپرسید «آیا در این رابطه حضور دارد؟» به‌جایِ «آیا خیانت میکند؟»
چه قاعدهای در خانه بیشترین اثر را روی رابطه دارد؟
قاعدههایِ مشترکِ محیطی: گوشی بیرونِ اتاقخواب، «پنجرههایِ بدونِ گوشی» در شام و نیمساعتِ اولِ بعد از رسیدن به خانه، و خاموشکردنِ اعلانهایِ غیرِضروری. تغییرِ محیط از تقویتِ اراده مؤثرتر است. اثرِ آن وقتی بیشتر است که هر دو نفر دربابش تصمیم گرفته باشند.
دوره‌ای مرتبط در گُدار
دورهٔ وابستگیِ دیجیتال
برایِ کسی که می‌داند زیادی در گوشی است، بارها تصمیم گرفته کم کند و نشده، و استفاده به خواب، کار یا رابطه‌اش آسیب زده. اگر مسئله محتوایِ خاص یا قمارِ آنلاین است، کارِ تخصصی‌تری لازم است.
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
تازه‌ترین مقاله‌ها
- عشقِ یک‌طرفه: چرا این‌قدر درد دارد و چطور میشود از آن گذشت؟
- استرس چیست و چگونه مدیریتش کنیم؟ از استرسِ مفید تا استرسِ مزمن
- همسرِ کنترل‌گر: نشانه‌ها، روان‌شناسیِ پشتِ آن و مرزِ آزارِ روانی
- قهر و سکوت در رابطه: چرا ساکت می‌شویم، چه اثری دارد و چه کنیم؟
- چه زمانی باید به روان‌شناس مراجعه کرد؟ نشانه‌ها و راهِ شروع