خودتشخیصی از ویدیوهایِ تیکتاک و اینستاگرام: دقتِ محتوا، خطرها و فایده‌ها
«این ویدیو دقیقاً من است. حتماً ADHD دارم.» ویدیوهایِ سلامتِ روان در تیکتاک و اینستاگرام میلیاردها بازدید دارند و برایِ بعضی‌ها اولین دری است که به «من هم همین‌طورم» باز میشود. این مقاله میگوید پژوهشها دربارهٔ دقتِ این محتوا (عمدتاً ADHD و اوتیسم) چه نشان دادهاند، فرضیهٔ «تورمِ شیوع» چیست و چقدر آزموده شده، چه فایده‌هایِ احتمالی وجود دارد و چطور محتوا را ارزیابی کنیم. این مقاله تشخیص نمی‌دهد؛ تنها ابزارِ نگاهِ نقادانه می‌دهد. بیشترِ پژوهشها تحلیلِ محتوا یا همبستگی‌اند و علّیت را اثبات نمی‌کنند.
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۱۵ مهر ۱۴۰۵
ویدیوهایِ ADHD در تیکتاک چقدر دقیق‌اند؟
یونگ و همکاران (۲۰۲۲) ۱۰۰ ویدیویِ پربازدیدِ هشتگِ #adhd (جولایِ ۲۰۲۱) را دو روانپزشک طبقه‌بندی کردند: ۵۲٪ گمراهکننده، ۲۷٪ تجربهٔ شخصی و ۲۱٪ مفید؛ فقط ۱۱ ویدیو از متخصصانِ سلامت بود. کاراساوا و همکاران (۲۰۲۵) در ۱۰۰ ویدیویِ پربازدیدِ #ADHD دو روانشناسِ دارایِ تخصص نشان دادند کمتر از ۵۰٪ ادعاها با DSM همخوان بود. ویدیوهایِ پربازدید ≠ ویدیوهایِ درست.
اوتیسم و دیگر موضوع‌ها
آراگون-گوارا و همکاران (۲۰۲۳) ۱۳۳ ویدیویِ اطلاعاتیِ پربازدیدِ #Autism را بررسی کردند: ۲۷٪ دقیق، ۴۱٪ نادقیق و ۳۲٪ تعمیم‌بیش‌ازحد. تفاوتِ معناداری در میزانِ تعامل (لایک و بازدید) میانِ ویدیوهایِ دقیق و نادقیق نبود، و ویدیوهایِ متخصصان بیشتر دقیق بودند. زیفرله و همکاران (۲۰۲۵) در ۱۲۵ ویدیویِ ADHD و ۶۰۰ کامنت دیدند ویدیوهایِ تجربهٔ شخصی بیشترین «خودمنتسب‌سازی» را برمی‌انگیزند (۱۷٪ کامنت‌هایِ نمونه). اینها تحلیلِ محتوایِ چند هفته یا ماه‌اند و پلتفرم سریع تغییر میکند.
تماشا چه میکند؟
در مطالعهٔ دوّمِ کاراساوا و همکاران (۲۰۲۵) روی ۸۴۳ دانشجو (بدونِ ADHD، خودتشخیص و تشخیص‌گرفته)، هرچه تماشا بیشتر بود، تمایل به توصیهٔ ویدیوهایِ با رتبهٔ بالا و پایین هر دو بیشتر بود و شیوعِ ADHD و دشواری‌هایِ آن بیشتر برآورد می‌شد. این یک همبستگیِ مقطعی است؛ نمی‌دانیم تماشا باعث شده یا افراد با این نگرش بیشتر تماشا می‌کنند. اصطلاحِ «دانینگ-کروگر» را برایِ آن به کار نمی‌برم چون در این پژوهشها آزمون نشده.
فرضیهٔ «تورمِ شیوع»
فولکس و اندروز (۲۰۲۳) فرضیه می‌دهند که تلاش‌هایِ آگاهیبخشی بهطورِ متناقض میتواند به افزایشِ گزارش‌شدهٔ مشکلاتِ روانی کمک کند، چون ناراحتیِ خفیف را «مشکلِ جدی» تفسیر میکند و برچسب میتواند خودپنداره را تغییر دهد. این مقاله یک فرضیه و «دعوت به آزمون» است، نه داده. هاسلام (۲۰۱۶) در «خزشِ مفهوم» نشان می‌دهد مفاهیمی مثل تروما و اختلال هم افقی و هم عمودی (به پدیده‌هایِ خفیف‌تر) گسترش یافته‌اند. مقالهٔ مرتبط: «زبانِ درمانی و خزشِ مفهوم».
فایده‌هایِ احتمالی
همه‌چیز بد نیست. گیلمور و همکاران (۲۰۲۲، چکیدهٔ کنفرانس) از تحلیلِ توییت‌ها گزارش کردند بسیاری از کاربران پس از دیدنِ تیکتاک درخواستِ ارجاع به متخصص کرده بودند و بسیاری پس از تشخیص از بهبودِ بهزیستی گفتند؛ نتیجه‌گیریِ خودشان این بود که صلاحیتِ سازندگانِ ویدیو باید بررسی شود. این شواهدِ ضعیف‌اند (توییت‌هایِ خودانتخاب). پس می‌توان گفت: ویدیوها ممکن است راهِ کمک‌خواستن را باز کنند، ولی کیفیتِ اطلاعات نامطمئن است.
خودتشخیصی و برچسب: دو لبه
هیچ‌یک از این مطالعه‌ها نشان نمی‌دهد خودتشخیصی بهطورِ کلی «بد» یا «خوب» است. برچسب میتواند حسِ فهمیده‌شدن بدهد و راهِ درمان را باز کند، یا ناراحتیِ خفیف را «بیماری» کند و جلوی بررسیِ علل دیگر (خواب، استرس، افسردگی، اضطراب، بیخوابی) را بگیرد. مفهومِ «سازه» در روان‌شناسیِ بالینی این پرسش را باز میکند که نامِ یک تشخیص چقدر خودِ پدیده را می‌گیرد و چقدر قراردادی است؛ جلسهٔ مرتبط در فهرست آمده.
چطور محتوا را ارزیابی کنیم؟
اینها قاعده‌هایِ احتیاطیِ منطقی‌اند، نه نتیجهٔ کارآزمایی: ۱) سازنده کیست؟ تخصصش چیست؟ (در پژوهشها ویدیوهایِ متخصصان دقیقتر بودند، ولی همیشه نه.) ۲) آیا «علامت» را به هر کسی تعمیم می‌دهد؟ (بیشترِ نشانهها در همه گاهی پیش می‌آید.) ۳) آیا مدت، شدت و اختلال در عملکرد را میگوید؟ ۴) آیا فروشِ محصول یا دوره دارد؟ ۵) آیا به ارزیابیِ حرفهای هم ارجاع می‌دهد؟ تعدادِ لایک نشانهٔ درستی نیست (آراگون-گوارا).
اگر فکر می‌کنید مشکلی دارید
ارزیابیِ حرفهای معمولاً سابقهٔ دورانِ کودکی، چند حوزهٔ زندگی، علل جایگزین و غربالگری‌هایِ مناسب را می‌پوشاند؛ ویدیو نمی‌تواند. اگر نشانهها چند ماه ادامه دارد و کارکرد (کار، درس، رابطه) را مختل کرده، به روانپزشک یا روانشناسِ بالینی مراجعه کنید. اگر افکارِ آسیب به خود دارید، فوراً با اورژانس اجتماعی (۱۲۳) یا اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید. حدِ شواهد: نمونه‌ها غربی و انگلیسی‌زبان‌اند؛ دربارهٔ محتوایِ فارسی داده‌ای نیافتیم.
منابع
- Yeung, A., Ng, E., & Abi-Jaoude, E. (2022). TikTok and attention-deficit/hyperactivity disorder: A cross-sectional study of social media content quality. The Canadian Journal of Psychiatry, 67(12).
- Karasavva, V., Miller, A., Groves, N. B., Montiel, C., Canu, W. H., & Mikami, A. Y. (2025). A double-edged hashtag: Evaluation of #ADHD-related TikTok content and its associations with perceptions of ADHD. PLOS ONE, 20(3), e0319335.
- Aragon-Guevara, D., Castle, G., Sheridan, E., & Vivanti, G. (2023). The reach and accuracy of information on autism on TikTok. Journal of Autism and Developmental Disorders.
- Sieferle, K., Guidi, T., Dorr, F., & Bitzer, E. M. (2025). Quality and perception of attention-deficit/hyperactivity disorder content on TikTok: Cross-sectional study. JMIR Infodemiology, 5, e75973.
- Foulkes, L., & Andrews, J. L. (2023). Are mental health awareness efforts contributing to the rise in reported mental health problems? A call to test the prevalence inflation hypothesis. New Ideas in Psychology, 69, 101010.
- Haslam, N. (2016). Concept creep: Psychology's expanding concepts of harm and pathology. Psychological Inquiry, 27(1), 1–17.
- Gilmore, R., Beezhold, J., Selwyn, V., Howard, R., Bartolome, I., & Henderson, N. (2022). Is TikTok increasing the number of self-diagnoses of ADHD in young people? European Psychiatry, 65(S1).
پرسش‌هایِ کوتاه
آیا ویدیوهایِ سلامتِ روان در تیکتاک قابلِاعتماد هستند؟
پژوهشها نشان دادهاند اعتماد باید محتاطانه باشد: در ۱۰۰ ویدیویِ پربازدیدِ #adhd حدودِ نیمی گمراهکننده بود، در تحلیلِ دیگری کمتر از ۵۰٪ ادعاها با DSM همخوان بود و در ویدیوهایِ اوتیسم فقط حدودِ ۲۷٪ دقیق بود. ویدیوهایِ متخصصان دقیقتر بودند ولی تعدادِ لایک ربطی به دقت نداشت. اینها تحلیلِ محتوایِ زماندار و ویژهٔ چند موضوعاند.
آیا میتوانم از روی ویدیو بفهمم ADHD دارم؟
نه بهطورِ مطمئن. بیشترِ نشانههایِ مطرحشده (حواسپرتی، فراموشی، کمبودِ انگیزه) در افسردگی، اضطراب، بیخوابی و استرس هم دیده میشود. ارزیابیِ حرفهای سابقهٔ دورانِ کودکی، چند حوزهٔ زندگی و علل جایگزین را بررسی میکند. ویدیو میتواند انگیزهٔ مراجعه باشد، ولی جایگزینِ ارزیابی نیست. اگر نشانهها ماهها ادامه و کارکرد را مختل کرده، به روانپزشک یا روانشناسِ بالینی مراجعه کنید.
«تورمِ شیوع» (prevalence inflation) چیست؟
فرضیهای است که میگوید آگاهیبخشی گسترده ممکن است ناراحتیِ خفیف را «مشکلِ جدی» تفسیر کند و گزارشِ مشکلاتِ روانی را بالا ببرد. فولکس و اندروز آن را بهعنوانِ فرضیه و «دعوت به آزمون» مطرح کردهاند؛ بررسیها هم گفتهاند شواهدش فعلاً ضعیف است و نباید تعمیم داده شود. پس نمیتوان گفت آگاهیبخشی باعثِ افزایشِ بیماری شده است.
دوره‌ای مرتبط در گُدار
مرجعِ بالینیِ DSM-5 — ویژه‌ی همکاران
برایِ روان‌شناسان، مشاوران، دانشجویانِ روانشناسی/مشاوره، و کارآموزانِ بالینی که پیش از یک جلسه یا سوپرویژن نیاز به مرورِ سریعِ معیارِ تشخیصی و افتراقِ یک دسته‌ی خاص دارند. این دوره برایِ **مراجع** یا کسی که دنبالِ خودسنجی است نیست — محتوا صراحتاً حرفهای و مرجع‌محور است. اگر برایِ خودتان یا نزدیکی‌تان دنبالِ کمک هستید، مقاله‌هایِ آموزشی-آگاهی‌بخشیِ عمومیِ سایت یا دوره‌هایِ درمانیِ گُدار نقطه‌ی شروعِ درست‌تری‌اند.
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
- جلسهٔ ۸ مرجعِ DSM — ADHDِ بزرگسالان: معیارِ تشخیصی، افتراق و خطِ اولِ درمان
- جلسهٔ ۳۷ فلسفهٔ روانشناسی — مسئلهٔ «سازه» (Construct) در روان‌شناسیِ بالینی
- ADHDِ بزرگسالان: چیزی فراتر از حواس‌پرتیِ ساده
- نسلِ Z و شبکه‌هایِ اجتماعی: آنچه آمار دربارهٔ سلامتِ روانِ این نسل میگوید
- سلامتِ روان در دنیایِ دیجیتال: راهنمایِ کامل
- هوشِ مصنوعی به‌جای درمانگر: کجا کمک میکند و کجا باید متوقف شد
تازه‌ترین مقاله‌ها
- عشقِ یک‌طرفه: چرا این‌قدر درد دارد و چطور میشود از آن گذشت؟
- استرس چیست و چگونه مدیریتش کنیم؟ از استرسِ مفید تا استرسِ مزمن
- همسرِ کنترل‌گر: نشانهها، روان‌شناسیِ پشتِ آن و مرزِ آزارِ روانی
- قهر و سکوت در رابطه: چرا ساکت می‌شویم، چه اثری دارد و چه کنیم؟
- چه زمانی باید به روان‌شناس مراجعه کرد؟ نشانهها و راهِ شروع