مشاورهٔ تشخیصی پیش از درمانِ خیانت: درمانگر در جلسه‌های اول دقیقاً چه می‌پرسد؟
اگر زوج‌ها بلافاصله پس از کشفِ خیانت وارد «گفت‌وگوی عمیق» شوند، اغلب جلسه به میدانِ دعوا بدل میشود. به همین دلیل بسیاری از درمانگران چند جلسه را فقط به ارزیابی اختصاص می‌دهند. این مقاله توضیح میدهد آن جلسه‌ها دنبالِ چه هستند.
نوشتهٔ دکتر مجتبی عقیلی · عضو هیات علمی دانشگاه پیام‌نور · دانشیار روانشناسی سلامت · انتشار: ۲۱ مهر ۱۴۰۵
مشاورهٔ تشخیصی چیست و چه نیست؟
ارزیابیِ آغازین یعنی جمع‌آوریِ اطلاعاتی که تعیین میکند درمان از کجا و چگونه شروع شود. این به معنایِ «برچسب‌زدن» نیست و دارو یا حکمِ نهایی در کار نیست. هدف فقط انتخابِ قالبِ مناسبِ درمان و جلوگیری از آسیب است.
چهار پرسشِ بنیادین
اول، ایمنی: آیا خشونت، تهدید، کنترلِ شدید یا خطرِ آسیب به خود وجود دارد؟ اگر بله، زوج‌درمانیِ معمول مناسب نیست و ابتدا باید ایمنی تأمین شود.
دوم، وضعیتِ ماجرا: آیا ارتباط با نفرِ سوم پایان یافته؟ ادامهیِ ماجرا درمان را بی‌اثر میکند.
سوم، انگیزه: هر دو طرف چه می‌خواهند؟ ترمیم، جدایی با آرامش، یا فقط «زمان خریدن»؟ انگیزه‌یِ مبهم نیاز به کار دارد، نه رد کردن.
چهارم، قالب: جلسه‌یِ مشترک، فردی یا ترکیبی؟ در همین مرحله، قواعدِ محرمانگی نیز باید روشن شود.
گرفتنِ تاریخچه و نقشه‌یِ زمینه‌ها
درمانگر تاریخچه‌یِ رابطه، الگوهایِ تعارض، سابقه‌یِ آسیب، سلامتِ روانی و بافتِ زندگی را مرور میکند. مدلِ بائوکام و همکاران ارزیابی را بخشِ ثابتِ درمان می‌داند و پیش از ورود به مراحلِ اصلی انجام میدهد.
در همین مرحله پرسش‌هایی مثلِ «چه کسی از ماجرا خبر دارد؟»، «کودکان چه می‌دانند؟» و «چه تصمیم‌هایی را فعلاً به تعویق می‌اندازید؟» مطرح میشود. نباید تصمیمِ بزرگ در بحران گرفته شود.
چه زمانی درمانِ زوجی مناسب نیست؟
خشونتِ فعال، ادامهیِ ماجرا بدونِ تمایل به پایان، یا ناتوانیِ جدیِ یکی از طرفین در حضور در جلسه بدونِ آسیب، موارد هستند که ممکن است درمانِ فردی را مقدم کنند. این تصمیم را درمانگر با شما در میان میگذارد، نه اینکه یک‌طرفه بگیرد.
این مقاله بر پایه‌یِ اجماعِ بالینی نوشته شده و رقم یا آستانه‌یِ تحقیقاتیِ مشخصی برایِ «چه زمانی نه» ارائه نمیکند.
در این جلسه‌ها چه به شما گفته میشود؟
در پایانِ ارزیابی، درمانگر باید خلاصه‌ای روشن بدهد: چه چیزهایی دیده شد، چه نقاطِ قوتی وجود دارد، چه ریسک‌هایی هست، و پیشنهادش برایِ ادامه چیست. شما حق دارید پرسش بپرسید، نظرِ دیگری بگیرید و حتی درمانگر را عوض کنید.
ارزیابی باید فقط بر اطلاعاتِ واقعی تکیه کند. درمانگر نمی‌تواند از روی چند جمله «حکم» دهد که فلان‌کس مقصر است. اگر در همین مرحله احساس کردید یک طرف سرزنش میشود، آن را همان‌جا مطرح کنید.
برخی زوج‌ها از ارزیابی ناراحت می‌شوند، چون می‌خواهند فوراً «کاری انجام شود». توضیحِ ساده این است: ارزیابی خودش یک کار است. بدونِ آن، احتمالِ اینکه درمان در جهتِ نادرست برود زیاد است، و در بحران، هر قدمِ نادرست هزینهی سنگین دارد.
چه میتوانید پیش از اولین جلسه آماده کنید؟
یک خطِ زمانیِ کوتاه از رابطه بنویسید: چه زمانی آغاز شد، دوره‌هایِ سخت کدام بود، و ماجرا چه زمانی کشف شد. همچنین فهرستی از نگرانی‌هایِ فوری، مثل ایمنی، فرزندان یا مسائل مالی، بنویسید تا در جلسه فراموش نشوند.
از خودتان بپرسید: از درمان چه می‌خواهم؟ لازم نیست پاسخ قطعی باشد. «نمی‌دانم می‌خواهم بمانم یا نه» پاسخی معتبر است و درمانگر می‌تواند با آن کار کند.
و اگر شریک‌تان نمی‌خواهد بیاید، باز هم میتوانید ارزیابیِ فردی بگیرید. درمانگر کمک میکند ببینید چه چیزی را میشود تغییر داد و چه چیزی را نه.
پرسش‌هایی که میتوانید از درمانگر بپرسید
ارزیابی دوطرفه است؛ شما هم درمانگر را ارزیابی می‌کنید. میتوانید بپرسید: ارزیابی چند جلسه طول می‌کشد؟ پس از آن چه چیزی به ما گفته میشود؟ اگر یکی از ما نخواهد ادامه دهد چه میشود؟ اطلاعاتی که در جلسه‌یِ فردی می‌گوییم چه سرنوشتی دارد؟ اگر ایمنی نگران‌کننده باشد چه می‌کنید؟ پاسخ‌هایِ روشن و بدونِ طفره، نشانه‌یِ خوبی از شفافیتِ درمانگر است.
اشتباهِ رایج در این مرحله، پنهان‌کردنِ بخشی از واقعیت برایِ «بهتر دیده شدن» است؛ مثلاً کم‌رنگ‌کردنِ نگرانی‌هایِ ایمنی یا ادامهیِ ارتباط با نفرِ سوم. چنین پنهان‌کاری‌ای قالبِ درمان را نادرست انتخاب میکند و بعدها به ضرر خودتان تمام میشود. اشتباهِ دیگر، آمدن با هدفِ «اثبات‌کردنِ حق» است. اگر نمی‌دانید چه می‌خواهید، همین را بگویید؛ ارزیابی دقیقاً برایِ روشن‌کردنِ همین ابهام است.
اگر گیر کرده‌اید و نمی‌دانید از کجا شروع کنید، میتوانید با درمانِ فردی یا یک جلسه‌یِ ارزیابی بدونِ تعهدِ ادامه آغاز کنید. اگر ایمنی در خطر است یا افکارِ آسیب به خود دارید، پیش از هر چیز با اورژانسِ اجتماعی ۱۲۳ یا یک متخصصِ حضوری تماس بگیرید. این مقاله جایگزینِ ارزیابیِ حرفه‌ای نیست و برچسب نمی‌زند. یادتان باشد پیشرفت معمولاً آهسته و ناهموار است و این طبیعی است؛ مقایسه با دیگران کمکی نمیکند. به‌جایش به تغییرهایِ کوچکِ خودتان نگاه کنید.
اگر یکی از طرفین ارزیابی را نمی‌خواهد؟
مقاومت در برابر ارزیابی شایع است، به‌ویژه از سوی کسی که می‌ترسد «محکوم» شود. توضیحِ ساده کمک میکند: ارزیابی برای محکوم‌کردن نیست، برای انتخابِ بهترین مسیر است. درمانگر باید بی‌طرفی را نشان دهد و به هر دو طرف فرصتِ برابر برایِ گفتن بدهد. این برابری همان چیزی است که اعتمادِ اولیه به درمان را می‌سازد.
منابع
- Baucom, D. H., Snyder, D. K., & Gordon, K. C. (2009). Helping Couples Get Past the Affair. Guilford Press.
- Gordon, K. C., Baucom, D. H., & Snyder, D. K. (2004). An integrative intervention for promoting recovery from extramarital affairs. Journal of Marital and Family Therapy, 30(2), 213–231.
پرسش‌هایِ کوتاه
آیا ارزیابیِ آغازین جلسههایِ درمان را طولانی نمیکند؟
کمی، ولی هزینهی رد کردنش بیشتر است. اگر ایمنی، پایانِ ماجرا و انگیزه روشن نشده باشد، جلسههایِ بعدی میتوانند به دعوا یا آسیبِ بیشتر برسند. معمولاً یک تا سه جلسه برایِ ارزیابی کافی است.
آیا در ارزیابی هر طرف جداگانه با درمانگر صحبت میکند؟
اغلب بله، چون برخی موضوعات مثلِ ایمنی، ادامهیِ ماجرا و تمایل به رابطه ممکن است در حضورِ همسر گفته نشوند. قاعدهیِ محرمانگی باید پیش از این جلسههایِ جداگانه برایِ هر دو طرف روشن شود.
اگر ارزیابی نشان دهد زوجدرمانی مناسب نیست چه میشود؟
درمانگر راههایِ دیگر را پیشنهاد میدهد، مثلاً درمانِ فردی، تأمینِ ایمنی یا ارجاع به متخصص. این به معنایِ شکست نیست؛ یعنی ترتیبِ درمان باید عوض شود تا آسیبی نبیند. پیشنهادِ جایگزین را درمانگر با شما در میان میگذارد و میتوانید پرسش بپرسید.
دوره‌ای مرتبط در گُدار
کارگاهِ تخصصیِ درمانِ خیانتِ زناشویی (ویژه‌ی دانشجویانِ ارشد و دکتری)
برایِ دانشجویانِ ارشد و دکتریِ روان‌شناسیِ بالینی و مشاوره، و کارآموزانِ درمانِ زوج که می‌خواهند درمانِ خیانت را مرحله‌به‌مرحله و با نگاهِ انتقادی به شواهد یاد بگیرند.
شروعِ این دوره ←ادامهٔ این موضوع در گُدار
تازه‌ترین مقاله‌ها
- عشقِ یک‌طرفه: چرا این‌قدر درد دارد و چطور میشود از آن گذشت؟
- استرس چیست و چگونه مدیریتش کنیم؟ از استرسِ مفید تا استرسِ مزمن
- همسرِ کنترل‌گر: نشانه‌ها، روان‌شناسیِ پشتِ آن و مرزِ آزارِ روانی
- قهر و سکوت در رابطه: چرا ساکت می‌شویم، چه اثری دارد و چه کنیم؟
- چه زمانی باید به روان‌شناس مراجعه کرد؟ نشانه‌ها و راهِ شروع